‘Nagorno-Karabach zal zich nooit overgeven’, zegt Levon als er een ingelast radiojournaal door zijn taxi klinkt. Hij staakt zijn vurige betoog voor de inzet van het Armeense leger in de bergregio, richt zijn ogen op de straten van Jerevan en luistert zwijgend naar het nieuwsbericht dat voorgelezen wordt: Nagorno-Karabach heeft zich overgegeven. ‘Hoeveel bloed hebben we wel niet gegeven voor ons land?’, mompelt Levon na een lange stilte. ‘En nu geven we het zomaar weg.’
Armeniërs kunnen het moeilijk geloven, maar na een gewapend conflict van drie decennia stemden de Armeense autoriteiten van Nagorno-Karabach woensdagmiddag in met een wapenstilstand op Azerbeidzjaanse voorwaarden. De belangrijkste voorwaarde: de strijdkrachten van de bergregio leveren hun wapens in en heffen zich op. Dit is het einde van Armeense zeggenschap in Nagorno-Karabach, dat zich in 1994 losrukte van Azerbeidzjan.
Over de auteur
Tom Vennink schrijft voor de Volkskrant over Rusland, Oekraïne, Belarus, de Kaukasus en Centraal-Azië. Hij reist geregeld naar de oorlog in Oekraïne. Eerder was hij correspondent in Moskou.
In ruil stopt Azerbeidzjan de oorlog die het land dinsdag begon, ondanks het akkoord over een wapenstilstand van drie jaar geleden. Binnen een etmaal werd duidelijk dat de strijdkrachten van Nagorno-Karabach geen schijn van kans maken tegen het leger van Azerbeidzjan. Dat liet een regen van raketten, artilleriegranaten en drones neerdalen op de regio met een bevolking van 120 duizend Armeniërs.
In aanloop naar de aanval had Azerbeidzjan de bevolking verzwakt door de enige weg van Armenië naar Nagorno-Karabach negen maanden te blokkeren. Zeker 32 mensen kwamen om en meer dan tweehonderd mensen raakten dinsdag en woensdag gewond bij de Azerbeidzjaanse aanvallen, stellen de autoriteiten van Nagorno-Karabach.
Waarom greep het Armeense leger niet in? Met die vraag staan duizenden boze Armeniërs woensdag voor het regeringsgebouw in Jerevan. Ze eisen het aftreden van Nikol Pasjinjan, de premier die weigerde om het Armeense leger in te zetten.
Harut, een student die zijn colleges heeft overgeslagen om te demonstreren, zegt: ‘Pasjinjan heeft letterlijk gezegd dat de regering niet aan de zijde staat van Nagorno-Karabach. Hoe kan een Armeen in hemelsnaam zoiets zeggen?’
De premier greep naar eigen zeggen niet in om een grootschalige oorlog met Azerbeidzjan te voorkomen. ‘Het doel van de Azerbeidzjaanse operatie is om de Republiek Armenië een militair conflict in te slepen’, zei Pasjinjan.
Armenië is de onderliggende partij. Het land is veel armer dan Azerbeidzjan, dat een geavanceerd leger heeft opgebouwd dankzij olie-inkomsten. En terwijl Azerbeidzjan kan rekenen op Turkije als machtige bondgenoot, vertrouwt Armenië niet meer op zijn militaire bondgenoot Rusland, dat zijn aandacht gevestigd heeft op een eigen oorlog tegen Oekraïne.
Russische vredestroepen in Nagorno-Karabach grepen dinsdag niet in toen Azerbeidzjan de aanval opende. Russische staatszenders schuiven de schuld voor de aanval af op de Armeense regering van Pasjinjan, met wie president Poetin al langer een moeizame relatie heeft.
Met de invasie van Oekraïne heeft Rusland de machtsbalans in de hele voormalige Sovjet-Unie aan het wankelen gebracht. De Armeense regering hintte de afgelopen tijd aan Oekraïense kant te staan, ondanks zijn militaire bondgenootschap met Rusland. Zo reisde Pasjinjans vrouw deze maand naar Oekraïne voor een ontmoeting met president Zelensky. Ook zegt Armenië het Internationaal Strafhof te willen erkennen, dat dit jaar een arrestatiebevel uitgevaardigde voor Poetin.
Wat ook slecht viel in Moskou: Pasjinjan zei deze maand in een interview met nieuwssite Politico af te willen van de Armeense afhankelijkheid van Rusland. ‘Door de gebeurtenissen in Oekraïne zijn de capaciteiten van Rusland veranderd’, aldus Pasjinjan.
Maar de demonstranten zeggen een oorlog met Azerbeidzjan over te hebben voor Nagorno-Karabach. ‘Pasjinjan is een verrader’, zegt Lilit Deghtrikyan, een 25-jarige jurist, woensdag voor het regeringsgebouw. ‘Hij heeft Nagorno-Karabach laten vallen.’
Het verlies van de bergregio snijdt bij Armeniërs door de ziel. Zij zien de regio, die door de internationale gemeenschap wordt gezien als deel van Azerbeidzjan, als historisch Armeens grondgebied met diepe culturele waarde. Het gebied telt tal van eeuwenoude christelijke kerken en kloosters. Ook de allereerste school die lesgaf in het Armeense schrift staat in Nagorno-Karabach.
Vrijwel iedere Armeniër kent iemand die heeft gevochten voor de bergregio of er is omgekomen. Bij de oorlog tussen 1988 en 1994, waarbij Armenië het gebied in handen kreeg, kwamen tienduizenden mensen om. Drie jaar geleden, bij een tweede oorlog om het gebied, vielen opnieuw duizenden doden.
En Azerbeidzjan mag zijn aanval zijn gestopt, maar ook nu maken Armeniërs zich zorgen over hun familieleden in Nagorno-Karabach. Ararat, een twintiger met een wanhopige blik in zijn ogen, is naar de demonstratie gekomen op zoek naar informatie over zijn broer. ‘Hij staat aan het front’, zegt Ararat, die niet met achternaam in de krant wil uit angst voor repercussies voor zijn broer. ‘De laatste keer dat we wat van hem hebben gehoord is dinsdagavond, in een telefoongesprek van twintig seconden.’
Hoe gaat het met de burgers en strijders van Nagorno-Karabach? Door gebrekkige communicatiemogelijkheden in de bergregio is er weinig over hen bekend. Rusland zegt met zijn vredesmacht tweeduizend inwoners te hebben geëvacueerd, maar het is onduidelijk waar zij heen worden gebracht. Lokale journalisten in de regio stelden woensdagavond op sociale media dat duizenden mensen zonder eten en drinken op het gesloten vliegveld van hoofdstad Stepanakert staan.
Armeniërs en westerse regeringen vrezen dat Azerbeidzjan de bevolking dwingt om de regio te verlaten. ‘De militaire escalatie mag niet gebruikt worden als een voorwendsel voor de exodus van de lokale bevolking’, zei EU-buitenlandchef Josep Borrell dinsdag.
Donderdag moet meer duidelijkheid brengen. Dan spreken vertegenwoordigers van Nagorno-Karabach en Azerbeidzjan elkaar om afspraken te maken over de bergregio. De historische bespreking vindt plaats op Azerbeidzjaans grondgebied en, nog pijnlijker voor Armeniërs, op 21 september: de Armeense onafhankelijkheidsdag.
Om u deze content te kunnen laten zien, hebben wij uw toestemming nodig om cookies te plaatsen. Open uw cookie-instellingen om te kiezen welke cookies u wilt accepteren. Voor een optimale gebruikservaring van onze site selecteert u "Accepteer alles". U kunt ook alleen de sociale content aanzetten: vink hiervoor "Cookies accepteren van sociale media" aan.
U bent niet ingelogd
Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2023 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden