Achteraf ziet iedereen het natuurlijk haarscherp. Sinds vijf vrouwen de Britse mediapersoonlijkheid Russell Brand vorig weekend in een uitzending en onderzoeksartikel beschuldigden van verkrachting, aanranding, manipulatie en dwang, duiken er overal oude fragmenten op die opnieuw tegen het licht worden gehouden. Fragmenten die eerder hilariteit opriepen, krijgen ineens een smerige bijsmaak.
‘Ik ben een gluiperig varkentje’, zei Brand in een video uit 2012, voordat hij een Australische verslaggeefster ongevraagd op de mond zoende. Ook een Financial Times-journalist moest Brands mond ontwijken toen ze op zijn voorstel een selfie met hem maakte na een interview (2014). Het zijn voorvallen die indertijd schijnbaar geen problemen opleverden. ‘Wees niet bang voor je eigen seksualiteit’, zei Brand in zijn eigen talkshow op MTV in 2006, ‘maar wel een beetje voor de mijne.’
Lange tijd waren uitspraken als deze juist deel van het imago dat Brand zelf cultiveerde – en dat het publiek omarmde. Ook de uitzending van Dispatches op het Britse Channel 4 met de titel In Plain Sight, waarin de vijf vrouwen hun verhaal doen, ziet achteraf allerlei waarschuwingen in Brands gedrag. Zo komt een radiofragment uit 2007 voorbij waarin Brand grappen maakt over zijn vrouwelijke assistent, die hij op verzoek naakt zou kunnen afleveren bij zijn gast Jimmy Savile – de Britse presentator van wie postuum bleek dat hij talloze kinderen en volwassenen seksueel heeft misbruikt.
De uitzending schetst Brand als iemand wiens extravagante en ongeremde gedrag deel werd van zijn imago, net als bij Savile, en lange tijd buiten schot bleef, juist omdat het onderdeel van zijn handelsmerk was. Brand scheen tegelijk seksbelust én ontoerekeningsvatbaar als een kind, en verzamelde een netwerk van volwassenen om hem heen die erbij gebaat waren dit imago als onschuldig te blijven zien.
Sommige van Brands grappen worden in de uitzending gerijmd met de beschuldigingen die aan zijn adres zijn gedaan. Zo is er het stand-up-optreden uit 2006 waarin hij, met kokhalsgeluiden erbij, grapt over ‘blowjobs waarbij de mascara een beetje uitloopt’. Het jongste vermeende slachtoffer (16 jaar destijds) van Brand beschrijft vervolgens hoe hij ooit tegen haar zin zijn penis in haar keel duwde en daarmee niet wilde stoppen, ondanks haar kokhalzen. ‘Ik wilde alleen maar je mascara zien uitlopen’, zou Brand haar geamuseerd hebben toegebeten.
Brand begon zijn carrière omstreeks 2000 als stand-upcomedian. Zijn route naar de top van de entertainmentwereld had een grillig verloop. Bij zijn eerste grote werkgever, MTV, werd hij ontslagen nadat hij de dag na 9/11 als Osama bin Laden verkleed naar zijn werk was gekomen. Zijn alcohol- en drugsverslaving – de ‘rock-’n-roll’ die onderdeel van zijn podiumpersoonlijkheid was – moest achter de schermen steeds worden ingetoomd om hem te kunnen laten functioneren.
Na een bezoek aan een afkickkliniek was Brand klaar om op primetime-televisie te worden gelanceerd in Engeland, bij het Endemol-praatprogramma Big Brother’s Efourum. Het publiek smulde van hem en de kijkcijfers waren haast hoger dan die van de gewone Big Brother-uitzendingen. Achteraf verklaren twee crewleden van het programma dat zij het gevoel kregen als ‘pooier’ voor Brand te werken, toen hun werd gevraagd knappe jonge vrouwen te regelen als publiek, die ze vervolgens met Brand in contact moesten brengen.
In de periode waarover de beschuldigingen gaan (2006-2013), was Brand radiopresentator voor BBC Radio 2 en Channel 4, en speelde hij in verschillende films. Ook vóór de publicaties van afgelopen weekend zijn er al bedekte beschuldigingen geuit van wangedrag door Brand.
Zo beschreef in 2014 zijn ex-vriendin Jordan Martin in een boek haar relatie met Brand, die ze de schuilnaam Randall Grand gaf. Deze ‘Grand’ zou haar hebben aangerand en fysiek en psychologisch hebben mishandeld. Zangeres Dannii Minogue beschreef Brand al in 2006 in een interview met het Britse tabloid The Mirror als ‘een beetje een kwaadaardig roofdier’ die ‘geen nee accepteerde’. Volgens zijn oud-assistent Helen Berger schaadde dit soort controverse Brand niet. Sterker nog, zo zegt ze in de uitzending: hoe meer hij zich misdroeg, hoe populairder hij werd. Zoals Brand zelf in een interview in 2017 zei: ‘Mijn bazen stonden mij toe een mafkees te zijn, zolang ze er maar aan verdienden.’
In reactie op de beschuldigingen beroepen veel van Brands oud-managers, productiehuizen en mediabedrijven zich op juridische beperkingen (vermoedelijk getekende geheimhoudingsverklaringen) die hen zouden belemmeren om vrijuit te reageren. Bij de producenten die wel reageren, luidt de conclusie steevast: nee, er is nooit aan de bel getrokken, we hebben geen meldingen kunnen terugvinden. Inmiddels, zeggen zij stuk voor stuk, zijn er veel betere gedragsregels voor de omgang met grensoverschrijdend gedrag, en loketten waar mensen kunnen klagen. Ook Channel 4 zelf, waar naast Brands programma destijds, nu de ontluisterende onderzoeksuitzending is uitgezonden, reageert volgens dit stramien.
Brands ex-assistent Berger is kritisch op haar eigen handelen. ‘Nu zou ik het niet meer accepteren als mijn baas altijd in een klein wit onderbroekje rondliep’, zegt ze stellig. Het is een gevaar bij het analyseren van wangedrag uit het verleden: als het proces van toelaten, wegpoetsen en accepteren wordt afgedaan als ‘toen was dit nu eenmaal normaal’, wordt ook gesuggereerd dat het nu allemaal anders zou lopen.
Het is aantrekkelijk onszelf in te prenten dat we nu zoveel beter toegerust zijn op het aanpakken van grensoverschrijdend gedrag en daardoor veel slagvaardiger zouden reageren. Zolang ontremd gedrag als een kenmerk van artistieke genialiteit wordt gezien en verexcuseerd, is dat nog maar de vraag.
Het onderzoekteam dat de beschuldigingen naar Brand publiceerde, werkte vier jaar aan hun onderzoek en sprak ‘honderden bronnen’. Channel 4 en de BBC hebben inmiddels tv- en audioproducties verwijderd waarin Brand optreedt. YouTube verklaarde dinsdag alleen nog video’s van Brand te vertonen zonder reclame, zodat hij daaraan niets kan verdienen.
Het afgelopen decennium heeft Brand zich steeds meer afgekeerd van de gevestigde media. In podcasts en via zijn YouTubekanalen deelt hij complottheorieën over Oekraïne, corona en de klimaatcrisis met zijn miljoenen volgers, die een afkeer hebben van de mainstreammedia.
Brand ontkent alle aantijgingen. In een verklaring noemt hij de beschuldigingen deel van een ‘gecoördineerde aanval’ van de gevestigde media om ‘kritische vrije denkers’ zoals hijzelf te muilkorven. Dat vindt online veel weerklank onder zijn fans, die de aantijgingen jegens Brand op onder andere YouTube met die theorie weerleggen.
Om u deze content te kunnen laten zien, hebben wij uw toestemming nodig om cookies te plaatsen. Open uw cookie-instellingen om te kiezen welke cookies u wilt accepteren. Voor een optimale gebruikservaring van onze site selecteert u "Accepteer alles". U kunt ook alleen de sociale content aanzetten: vink hiervoor "Cookies accepteren van sociale media" aan.
U bent niet ingelogd
Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2023 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden