Naast de Miljoenennota droeg demissionair minister Sigrid Kaag dinsdag nog meer papier bij zich in haar koffertje: honderden pagina’s aan onderzoeken over fossiele subsidies. Een belangrijk deel daarvan, bijlage 25 bij de Miljoenennota, was al uitgelekt. Met als belangrijkste conclusie dat in Nederland via belastingregeling jaarlijks tussen 39,7 miljard en 46,4 miljard euro aan fossiele subsidies wordt uitgekeerd. Daarom was dinsdag de aandacht vooral gericht op die andere publicatie: de langverwachte ‘impactanalyse’ over het afschaffen van die miljardensubsidies.
Wie had gehoopt op een overzichtelijk antwoord op de vraag hoe dat het beste kan, kwam bedrogen uit. In plaats van één handzaam document met een overzicht van de impact van alle fossiele subsidies, bleek het te gaan om negen losse ‘impactanalyses’ voor de subsidies die het kabinet voornemens is af te schaffen. De studies verschillen ook nogal qua vorm en leiden niet altijd tot eenduidige conclusies.
Over de auteur
Tjerk Gualthérie van Weezel schrijft voor de Volkskrant over energie en de impact van de energietransitie op het dagelijks leven.
De kluwen van informatie geeft desondanks wel een begin van een antwoord op een aantal essentiële vragen die het debat over fossiele subsidies domineren: kan Nederland een subsidie op eigen houtje afschaffen? Wat zijn de kosten die afschaffen met zich meebrengt? Hebben bedrijven een handelingsperspectief wanneer de subsidie op fossiele brandstoffen verdwijnt? En bestaat de kans dat afschaffen leidt tot het ‘weglekken’ van economische activiteit?
De vraag of Nederland op eigen houtje fossiele subsidies kan afschaffen, beantwoordt het kabinet voor een groot deel van de maatregelen met ‘nee’. Dat geldt voor een totaalbedrag van 22 miljard euro aan subsidies. Een veelgenoemd voorbeeld is de belastingvrijstelling op kerosine voor vliegtuigen en op stookolie voor de binnenvaart. Die zijn samen goed voor een fossiele subsidie van 2,5 miljard euro. Omdat het om een Europese afspraak gaat, is deze subsidie niet zomaar af te schaffen. Daarvoor moet Nederland lobbyen binnen Europa.
Internationale afspraken
Toch is de machteloosheid van Nederland niet altijd zo evident. Neem bijvoorbeeld de grootste fossiele subsidie die het kabinet noemt: 14 miljard euro voor de vrijstelling van fossiele olie waaruit plastic en andere kunststoffen worden gemaakt. Als gevolg van internationale afspraken is het niet mogelijk een accijns te heffen op die olie, schrijft het kabinet. Om eraan toe te voegen dat het wel mogelijk is hiervoor een nieuwe nationale belasting in te voeren.
Bij subsidies die gemakkelijk aangepast kunnen worden, is de vraag welke kosten dat met zich meebrengt. Minder subsidie voor de glastuinbouw betekent duurdere tomaten. En minder subsidie op het gebruik van gas voor elektriciteit betekent dat stroom van Nederlandse centrales duurder wordt.
Hoeveel die prijs stijgt, heeft dan weer te maken met de alternatieven die gebruikers hebben. Glastuinders kunnen bijvoorbeeld een deel van de kostenstijging opvangen met energiebesparing en duurzame technologieën. Andere bedrijven zouden kosten in theorie kunnen opvangen door minder gas te gebruiken en meer elektriciteit. Maar omdat het stroomnet vol zit en ze geen aansluiting kunnen krijgen, bestaan die alternatieven momenteel vaak uitsluitend op papier.
Hoe minder bedrijven zelf kunnen doen om weggevallen fossiele subsidies te compenseren, hoe meer een weglek-effect dreigt. Dat wil zeggen dat de productie zich naar andere landen zal verplaatsen. Zeker op de rechterflank van de Tweede Kamer bestaat hier grote angst voor.
In de onderzoeken zijn daar ook voorbeelden van te vinden. Bijvoorbeeld als Nederlandse elektriciteitscentrales meer voor gas moeten betalen dan centrales in omliggende landen. Dat zou tot gevolg hebben dat Nederland meer stroom uit het buitenland gaat importeren, van centrales die doorgaans minder efficiënt zijn dan de Nederlandse. In dat geval verliest dus de Nederlandse economie en het klimaat. Daar staat dan wel tegenover dat het verdienmodel van duurzame energie er in Nederland op vooruitgaat.
Zonder een compleet overzicht te geven, maken de impactanalyses vooral duidelijk dat het afschaffen van fossiele subsidies een subtiele bezigheid is. De afschaffing van elke subsidie brengt eigen risico’s met zich mee. Het wegen van die risico’s wordt ongetwijfeld een van de belangrijkste thema’s in het komende politieke jaar.
Om u deze content te kunnen laten zien, hebben wij uw toestemming nodig om cookies te plaatsen. Open uw cookie-instellingen om te kiezen welke cookies u wilt accepteren. Voor een optimale gebruikservaring van onze site selecteert u "Accepteer alles". U kunt ook alleen de sociale content aanzetten: vink hiervoor "Cookies accepteren van sociale media" aan.
U bent niet ingelogd
Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2023 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden