Het betreft het dertiende Nederlandse werelderfgoed. Eerder werden onder meer de Amsterdamse grachtengordel, de Waddenzee, het Rietveld Schröderhuis in Utrecht en de molens van Kinderdijk benoemd als werelderfgoed. ‘Na twintig jaar van voorbereiding, rapportages en nominatie is het fantastisch om op deze manier erkend te worden door de wereldgemeenschap,’ zegt directeur Adrie Warmenhoven.
Over de auteur
Govert Schilling is wetenschapsjournalist gespecialiseerd in sterrenkunde. Hij schreef tientallen boeken over het heelal en maakte onder meer de televisieserie Govert naar de grenzen van het heelal.
Het planetarium is tussen 1774 en 1781 gebouwd door wolkammer en selfmade astronoom Eise Eisinga. Aan het plafond van zijn woonkamer bouwde hij een bewegend schaalmodel van het zonnestelsel, aangedreven door een slingeruurwerk en een uitgekiend mechanisme van houten raderen en tandwielen.
Eisinga bouwde het planetarium nadat er in Friesland paniek was ontstaan over een naderende samenstand van planeten, die volgens onheilsprofeten het einde van de wereld zou inluiden. Van meet af aan ontving hij bezoekers om uitleg te geven over de bewegingen van de planeten. Na 242 jaar werkt het planetarium nog steeds; het trekt zo’n 60.000 bezoekers per jaar, uit binnen- en buitenland.
Volgens wetenschapshistoricus Arjen Dijkstra van het Fries Historisch en Letterkundig Centrum Tresoar in Leeuwarden is het Eise Eisinga Planetarium uniek in de wereld. In 2006 werd het opgenomen in de Canon van Nederland, als een van de vijftig thema’s in de vaderlandse geschiedenis. Ook op de Werelderfgoedlijst neemt het planetarium een bijzondere plaats in, zegt Dijkstra. ‘Er zijn niet zo veel werelderfgoederen die met wetenschap te maken hebben.’
Aan de toekenning is geen geldbedrag verbonden, maar de werelderfgoedstatus wordt wel beschouwd als een belangrijk keurmerk dat zeker zal bijdragen aan de internationale bekendheid van het planetarium. Bovendien verliep de nominatie via de Nederlandse overheid, die daarmee ook een zorgplicht heeft. Zo bestaat het risico dat de werelderfgoedstatus van de Waddenzee komt te vervallen bij het doorzetten van gas- en zoutwinning in het kwetsbare natuurgebied. ‘Door de toekenning wordt de continuïteit van het planetarium nog beter gewaarborgd,’ aldus Dijkstra.
Het unieke mechanisme in de Franeker woonkamer, die inmiddels is uitgebreid met andere expositieruimtes, toont alle planeten in het zonnestelsel tot en met Saturnus. In het jaar waarin Eisinga de bouw voltooide werd in Engeland de verre planeet Uranus ontdekt. Latere plannen voor de bouw van een nog groter planetarium, waarin ook die nieuwe planeet een plaats moest krijgen, zijn nooit uitgevoerd.
Volgens Dijkstra, die in 2021 een biografie van Eise Eisinga publiceerde, was de Franeker wolkammer het grootste deel van zijn leven uit op erkenning. Die kreeg hij pas op hoge leeftijd, onder andere van Koning Willem I, die het planetarium in 1825 aankocht voor de staat. ‘Ik weet zeker dat Eisinga verguld geweest zou zijn met de werelderfgoedstatus.’
Om u deze content te kunnen laten zien, hebben wij uw toestemming nodig om cookies te plaatsen. Open uw cookie-instellingen om te kiezen welke cookies u wilt accepteren. Voor een optimale gebruikservaring van onze site selecteert u "Accepteer alles". U kunt ook alleen de sociale content aanzetten: vink hiervoor "Cookies accepteren van sociale media" aan.
U bent niet ingelogd
Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2023 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden