Voor Pieter Omtzigt wordt het even wennen. Een zomer lang hing het land aan zijn lippen: wel of niet een eigen partij, wel of niet kandidaat voor het Torentje, wel of niet aanwezig bij de tv-debatten? In het nationale discours over de bestuurscultuur in Den Haag is hij intussen zo dominant dat de meeste andere partijen zijn standpunten daarover simpelweg overnemen.
Maar woensdag, als de Tweede Kamer zich in de Algemene Politieke Beschouwingen buigt over het kabinetsbeleid dat op deze Prinsjesdag wordt gepresenteerd, moet hij opeens weer gewoon achteraan schuiven in de rij. Het achtuurjournaal zal hij niet halen, waarschijnlijk Nieuwsuur niet eens, want de eenpitters in de Kamer zijn pas helemaal aan het einde aan de beurt om hun licht te laten schijnen over de rijksbegroting. Niet zelden wordt het nachtwerk.
Niettemin zal hij zich ook dan mogen verheugen in de toegewijde aandacht van de hele Kamer en de hele bewindsliedenploeg in ‘vak K’. De verkiezingen, over 64 dagen, werpen hun schaduw vooruit. En hoe die verder ook verlopen: niemand betwijfelt nog dat Omtzigt daarna een factor van belang zal zijn. Voor de BBB van Caroline van der Plas geldt hetzelfde, terwijl andere partijen juist het omgekeerde vrezen. Hoe zal bijvoorbeeld het CDA erbij zitten met Kerstmis?
Zo beloven het wat onwezenlijke dagen te worden op het Binnenhof. Er is nog wel een kabinet, maar het is demissionair. Het heeft bij het maken van de begroting deze zomer dus alleen het ‘hoogst noodzakelijke’ gedaan om het land een beetje ordentelijk over te dragen aan de volgende ploeg. Dat hoogst noodzakelijke komt neer op het repareren van de koopkrachtprognoses voor de laagste inkomensgroepen, en dat is meteen ook een doel waarover de hele Tweede Kamer het eens is.
Het is nog gelukt ook, zo blijkt uit de reeds uitgelekte hoofdlijnen van de Miljoenennota, en daarmee is dat thema voor een groot deel van de Kamer ook wel afgehandeld. De financiële schuifoperatie, met geld dat vooral van de hogere inkomens wordt overgeheveld naar de lagere, ontmoet nauwelijks weerstand.
Des te meer ruimte is er voor ieders eigen profilering in de aanloop naar 22 november. Dat veroorzaakt ook nu al onverwachte bewegingen, die zich vooral doen voelen binnen de voormalige regeringscoalitie. Een missionair kabinet kan doorgaans rekenen op de eendrachtige steun van de regeringspartijen, maar die trekken er hun handen deze week officieel vanaf. De een na de ander presenteerde in de afgelopen dagen de eigen plannen om voor vele honderden miljoenen te vertimmeren aan dat wat het kabinet heeft bedacht voor 2024.
D66 denkt aan de eigen achterban en wil er nog 2 miljard euro aan koopkrachtsteun bij, maar dan voor de middeninkomens: de fiscale arbeidskorting omhoog, de energierekening omlaag en een hogere tegemoetkoming voor de kosten van de kinderopvang. In de politieke podcast Betrouwbare Bronnen voegde lijsttrekker (en demissionair minister) Rob Jetten er maandag nog aan toe dat hij de klimaatdoelen naar voren wil halen: 2050 is niet ambitieus genoeg. Hij denkt eerder aan 2040. Dat is allemaal niet conform het regeerakkoord van Rutte IV, maar dat bestaat dan ook niet meer.
De energierekening heeft ook de aandacht van het CDA. Lijsttrekker Henri Bontenbal liet maandag weten dat hij de energiebelasting wil verlagen, opdat vooral huishoudens en kleine bedrijven profiteren. Het benodigde geld wil hij halen uit een nieuwe belasting voor gebruikers van privéjets en voor overstappers op Schiphol. ‘Die betalen nu geen belasting en dat vindt het CDA niet rechtvaardig.’
Het zijn voorstellen waarvoor de partijen binnen de coalitie niet genoeg handen op elkaar kregen – met name de VVD heeft andere prioriteiten – maar die waarschijnlijk wel kunnen rekenen op de sympathie van een groot deel van de oppositie. Zo kunnen er opeens onverwachte meerderheden ontstaan.
De ChristenUnie springt helemaal uit de kruiwagen. De kleinste coalitiepartner is zonder blikken of blozen in zee gegaan met GroenLinks-PvdA om voor 2,3 miljard euro te verbouwen aan de begroting: het minimumloon en de uitkeringen omhoog, meer geld voor het openbaar vervoer, versnelde afbouw van de ‘verstikkende regels’ in de sociale zekerheid. Lijsttrekker Mirjam Bikker spreekt het demissionaire kabinet toe alsof ze er niet ook zelf twee ministers in heeft zitten: ‘Het tijdperk van doorgeslagen efficiëntie, van het liberale marktdenken is voorbij. Het is nu de tijd om de omwenteling te maken. Dat doet de ChristenUnie graag met alle partijen die daarin stappen willen zetten.’
Voor kiezers die willen weten welk effect hun stem straks mogelijk heeft op de verhoudingen op het Binnenhof, wordt het dan ook opletten geblazen deze week: nu al ontstaan nieuwe verhoudingen, nieuwe bondgenootschappen. En zeker zo interessant als de vraag waar partijen het geld aan willen uitgeven, is de vraag waar ze het vandaan willen halen. Met dreigende fikse begrotingstekorten op komst in de komende kabinetsperiode, is dat immers de uitdaging waar alle partijen nu voor staan. Schaarste is de beste politieke contrastvloeistof.
Steeds duidelijker dient zich daar de voornaamste scheidslijn van de komende verkiezingen aan: ter linkerzijde van het CDA kijkt iedereen naar de winsten van grote bedrijven (de winstbelasting omhoog), naar de bankrekeningen van vermogend Nederland (de vermogensbelasting omhoog) en naar het klimaat: het stoppen met de ruim 39 miljard euro aan jaarlijkse ‘fossiele subsidies’ is door de hele linkerflank ontdekt als de ideale dekking voor alle eigen wensen.
Ter rechterzijde zal vooral VVD-leider Dilan Yesilgöz zich toch enige zorgen maken of er niet opeens, nog voor de verkiezingen, van alles tegen haar zin in besloten gaat worden. Vooral omdat ook de PVV de neiging heeft in sociaal-economische debatten naar links te kijken. En ook omdat de wat behoudender potentiële bondgenoten als de BBB en Pieter Omtzigts NSC, in de realiteit van Prinsjesdag 2023, nog altijd slechts 5 zetels bezetten.
Om u deze content te kunnen laten zien, hebben wij uw toestemming nodig om cookies te plaatsen. Open uw cookie-instellingen om te kiezen welke cookies u wilt accepteren. Voor een optimale gebruikservaring van onze site selecteert u "Accepteer alles". U kunt ook alleen de sociale content aanzetten: vink hiervoor "Cookies accepteren van sociale media" aan.
U bent niet ingelogd
Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2023 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden