Ze zijn al een half jaar met onderzoek en interviews voor hun boek bezig als journalist Roselien Herderschee en filosoof en schrijver Lotje Steins Bisschop de kans krijgen om te spreken met een dader. Jorge blijkt een vriendelijke man die eerlijk vertelt over het vreselijke delict dat hij heeft gepleegd en zichzelf daarbij niet spaart. Onder invloed van psychische stoornissen en verslaving, en onder het juk van een verdrietige levensgeschiedenis, heeft hij iemand met een mes doodgestoken. Maar daar is hij uiteindelijk zelf verantwoordelijk voor geweest, vertelt hij de twee vrouwen in een lang digitaal gesprek.
Jorge kreeg gevangenisstraf en een tbs-behandeling. Hij ging daarna aan de slag als hulpverlener in de forensisch psychiatrische kliniek en gaf gastlessen. Geen spoor van de monsterlijke gek die zo vaak in boeken en films opduikt. In de verste verte geen gelijkenis met de psychopaat Hannibal Lecter uit The Silence of the Lambs.
Over de auteur
Ellen de Visser is medisch redacteur op de wetenschapsredactie van de Volkskrant en auteur van de bestseller Die ene patiënt, waarin zorgverleners vertellen over een patiënt die hun kijk op het vak veranderde.
Het gesprek met Jorge zet de vragen van de journalist en de filosoof op scherp: kun je slecht én ziek zijn? Hoe bepaal je of een stoornis invloed heeft gehad op een delict? Wanneer ben je nog verantwoordelijk voor wat je doet? En waarom is een moordenaar met een stoornis in de beeldvorming zo vaak een doodeng monster?
Herderschee en Steins Bisschop spreken met rechters, tbs-advocaten, officieren van justitie, hulpverleners, journalisten en filmmakers, ze zijn aanwezig bij rechtszaken, bezoeken klinieken en ondervragen psychologen en psychiaters die voor justitie onderzoek doen en rapporten schrijven. Deze week verschijnt hun boek Dodelijke gekte – over moordenaars met een stoornis.
Aan de hand van vier zaken vertellen ze over de boodschap van hun boek.
Avi C. wordt psychotisch door een grote hoeveelheid speed en valt zijn vriendin aan. Hij denkt dat ze bezeten is door de duivel. Zij weet te ontsnappen via het balkon, C. gaat haar niet achterna omdat hij de sprong te hoog vindt. In plaats daarvan stort hij zich op haar kinderen van 4 en 2 die hij ombrengt. Hij krijgt gevangenisstraf en tbs.
Steins Bisschop: ‘In Nederland worden jaarlijks 120 mensen om het leven gebracht en in 40 procent van die zaken wordt aan psychologen en psychiaters gevraagd om een oordeel over de psychische gesteldheid van de dader. Heeft de dader een stoornis? Zo ja, heeft die stoornis een rol gespeeld bij het delict? Zo ja, in hoeverre?
‘Het blijkt maar weinig voor te komen dat een stoornis invloed heeft gehad op een delict. Bij 3,5 procent van de levensdelicten speelt een psychische stoornis een bepalende rol. Als daders onder invloed van hun stoornis iemand om het leven hebben gebracht, betekent dat niet dat ze geen straf krijgen.
‘Avi C. was weliswaar psychotisch, maar hij realiseerde zich bijvoorbeeld nog wel dat een sprong van het balkon gevaarlijk was. En dus had hij, volgens de juridische redenering, voldoende realiteitsbesef om veroordeeld te worden: hij kreeg naast een behandeling ook gevangenisstraf.
‘We hebben in Nederland slechts één zaak gevonden waarin de rechter oordeelde dat een psychiatrische stoornis zo erg had doorgewerkt dat de dader niet meer wist wat hij deed. Het ging om een schizofrene man die in een ziekenhuis de elektriciteit van de ic had uitgeschakeld. Tegen de politie zei hij dat hij in een computerspel zat en punten kon verdienen door schakelaars om te zetten. Hij had geen idee dat hij levensbedreigend bezig was geweest. Vrijspraak volgde.’
Een jonge moeder gooit haar 1-jarige dochter over de reling van de vierde verdieping van de Bijenkorf en springt er zelf achteraan. Het meisje overleeft de val niet. De vrouw blijkt te hebben gehandeld in een psychose. Doordat de advocaat bezwaar maakt en later hoger beroep instelt, wordt de vrouw drie keer onderzocht. De rapporteurs komen steeds met een andere conclusie. Het proces duurt bij elkaar bijna drie jaar.
Herderschee: ‘Er zijn elk jaar behoorlijk wat mensen die een psychose krijgen, maar bijna niemand pleegt een moord. Het is de taak van pro-Justitia-rapporteurs om uit te zoeken wat er speelt. Psychologen en psychiaters hebben geleerd om bij hun patiënten vast te stellen of ze psychotisch zijn, of een persoonlijkheidsstoornis hebben, maar bij een verdachte moeten ze beoordelen of die stoornis op het moment van een delict een bepalende rol had.
‘Dat is arbeidsintensief werk. Je moet oprecht nieuwsgierig zijn en alles durven vragen, zei een van de rapporteurs tegen ons. Dat moet uiteindelijk resulteren in een reconstructie van de aanloop naar het delict, de momenten vlak voor de moord. Wat gebeurde er toen in het hoofd van de dader?
‘Als sprake was van een psychose, proberen de rapporteurs in kaart te brengen wanneer een verdachte wanen en hallucinaties kreeg. Daarvoor spreken ze ook met familie en vrienden. En ze lezen het proces-verbaal. Daarin staat bijvoorbeeld hoe de verdachte op de plaats van het delict is aangetroffen. Ook die informatie kan relevant zijn. Als er een wapen is gebruikt, vragen ze wanneer dat is gekocht en waarom, en hoe lang daarover is nagedacht. En of de verdachte ook heeft overwogen het wapen thuis te laten toen hij naar de fatale afspraak ging.
‘Zo’n rapport biedt geen honderd procent zekerheid. Het gaat om het interpreteren van gedrag en dat is altijd lastig. Bij deze groep misschien nog wel lastiger. Rapporteurs blijven grotendeels afhankelijk van informatie die alleen de verdachte zelf kan aanleveren. En ja, die kan liegen. Daarom kijken ze hoe iemand tegenover hen zit, checken ze alles wat ze te horen krijgen en toetsen ze hun bevindingen bij collega’s. Vaak wordt een verdachte door een psychiater en een psycholoog gezien, die onafhankelijk van elkaar hetzelfde onderzoek doen. Uiteindelijk moeten rechters van die rapportage de juridische vertaalslag maken.’
De 25-jarige Amerikaan Charles Whitman schrijft in zijn afscheidsbrief dat er na de misdrijven die hij zal begaan autopsie moet worden gedaan op zijn lichaam. Hij vermoedt dat er iets mis is, hij heeft last van irrationele, agressieve gedachten. Na het schrijven van de brief vermoordt hij zestien mensen. Hij wordt doodgeschoten door de politie. Bij de autopsie wordt een hersentumor ontdekt.
Steins Bisschop: ‘Een hersentumor of bepaalde vormen van dementie kunnen een persoonlijkheidsverandering teweegbrengen. Die hersenaandoeningen zijn op een scan zichtbaar, maar dat betekent nog niet dat moordenaars hun brein daarvan de schuld kunnen geven. In hoeverre heeft hun hersenziekte hun gedachten en hun wil bepaald? Die vragen moeten worden beantwoord, net als bij moordenaars die een psychose hadden, een stoornis die we niet op een scan kunnen zien. Steeds moet worden vastgesteld in welke mate hun stoornis of ziekte hun handelen heeft beïnvloed. Dat bepaalt uiteindelijk de toerekeningsvatbaarheid.’
De Amerikaan Ed Gein vermoordt in de jaren vijftig minstens twee vrouwen en rooft graven leeg. Hij verminkt de lichamen van zijn slachtoffers, maakt van hun huid lampenkappen, verzamelt hun vagina’s in een doos, maakt soepkommen van hun schedels. De Butcher of Plainfield inspireert musici, schrijvers, tekenaars en filmmakers.
Herderschee: ‘Moorden vanuit een stoornis is zeldzaam. In tegenstelling tot wat veel mensen waarschijnlijk denken. De bizarre misdaden van Ed Gein zijn een grote uitzondering. Toch lijkt die uitzondering de beeldvorming te bepalen: een moordenaar met een stoornis is doodeng, een gevaarlijke gek uit de bosjes. Het is niet een van ons, het is de ander. Dat is een begrijpelijk idee, waarmee we afstand creëren: zo’n moordenaar is niet iemand die wij kennen of die we tegen kunnen komen.
‘Het gevolg van die beeldvorming is dat er vaak rigide wordt geoordeeld over deze groep. Levenslang opbergen die moordenaars, is de mening van het grote publiek. Resocialiseren is daardoor soms lastig. Als deze mensen na hun behandeling terug de samenleving in moeten, helpt het niet dat ze er buiten blijven vallen.
‘Natuurlijk, er zijn erbij die geen inzicht hebben in hun eigen handelen. Hun behandeling duurt vaak erg lang en soms komen ze terecht op de longstay-afdeling. Maar zo gaat het niet altijd. Advocaat Job Knoester vertelde ons dat hij nog altijd contact heeft met een jongen die hij ooit verdedigde, die tijdens een psychose zijn vriendin had gedood. Hij is na zijn vrijlating een studie gaan doen en stuurde laatst een foto.
‘Nee, dat betekent niet dat we in ons boek om mededogen vragen. We zijn bij veel rechtszaken geweest en hebben daar vaak nabestaanden horen spreken. Daar zijn we diep door geraakt. Een moord kan nooit meer ongedaan worden gemaakt, wat de slachtoffers en de nabestaanden hebben meegemaakt, is verschrikkelijk. Tegelijkertijd moet per zaak worden uitgezocht hoe de dader tot zijn daad is gekomen en wat daarvan de consequentie moet zijn. Wij wilden de mensen die zich daarmee bezighouden laten uitleggen hoe ze dat doen.’
Lotje Steins Bisschop en Roselien Herderschee: Dodelijke gekte – Over moordenaars met een stoornis. Atlas Contact; € 22,99.
Om u deze content te kunnen laten zien, hebben wij uw toestemming nodig om cookies te plaatsen. Open uw cookie-instellingen om te kiezen welke cookies u wilt accepteren. Voor een optimale gebruikservaring van onze site selecteert u "Accepteer alles". U kunt ook alleen de sociale content aanzetten: vink hiervoor "Cookies accepteren van sociale media" aan.
U bent niet ingelogd
Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2023 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden