Iran staat op scherp. Het regime is, een jaar na de dood op 16 september 2022 van de 22-jarige Mahsa Amini, voorbereid op een nieuwe protestgolf. Het ongehoorzame, veelal jonge deel van de bevolking maakt zich klaar voor een nieuw publiek vertoon van boosheid en wanhoop. Riskant, want de kans is groot dat dit protest opnieuw zal worden beantwoord met harde, soms dodelijke repressie.
De vraag is of het protest dit weekend, en wellicht de komende weken, zo omvangrijk zal zijn als vorig jaar. Toen overleed Amini in een politiebureau, kort nadat ze door de moraalpolitie was gearresteerd omdat ze haar hoofddoek verkeerd zou hebben gedragen. De angst zit er sindsdien goed in. Een half jaar geleden, toen de demonstraties waren weggeëbd, stond de teller van het overheidsgeweld op ruim vijfhonderd dode betogers, zes geëxecuteerden en zo’n 20 duizend arrestanten.
Over de auteur
Rob Vreeken is correspondent Turkije en Iran voor de Volkskrant. Hij woont in Istanbul. Daarvoor werkte hij op de buitenlandredactie, waar hij zich specialiseerde in mensenrechten, Zuid-Azië en het Midden-Oosten. Hij is auteur van Een heidens karwei - Erdogan en de mislukte islamisering van Turkije.
De belangrijkste leus van de betogers vorig jaar was ‘Vrouw, leven, vrijheid’, maar al snel zwol de roep aan om het verdwijnen van de regering, van de Opperste Leider Ali Khamenei en zelfs van de Islamitische Republiek als zodanig. Veel jongeren hebben het gehad met de religieuze dwingelandij. Tot politieke veranderingen heeft de beweging echter niet geleid. Het protest heeft zelfs als onbedoeld resultaat gehad dat de hardliners hun posities hebben versterkt.
‘Toch denk ik dat onder de oppervlakte van het regime meer gaande is’, zegt historicus Peyman Jafari, verbonden aan het Internationaal Instituut voor Sociale Geschiedenis in Amsterdam en universiteit William & Mary in de VS. ‘Ze beseffen dat ze een diepe crisis hebben overleefd, maar tot welke prijs? De legitimiteit van het regime heeft een enorme klap gekregen. Ze zijn zich rot geschrokken, blijkt uit gelekte documenten. Nooit eerder werden zulke radicale leuzen geroepen door zo veel mensen op straat.’
Volgens Jafari is in Iran sprake van een culturele revolutie, een maatschappelijk proces dat al zeker twee decennia gaande is en tot een uitbarsting leidde na de dood van Amini. ‘In de publieke ruimte hebben vrouwen terrein gewonnen. Je ziet nu meer vrouwen dan twee jaar geleden op straat zonder hoofddoek. Niet langer alleen in het welgestelde Noord-Teheran, maar ook in kleine steden. Het is nu wijder verspreid dan de middenklasse. Het gevoel dat het anders moet en anders kan, is overgeslagen naar grotere groepen.’
Begin dit jaar leek de overheid de strijd om de hoofddoek te hebben opgegeven, maar tegen de zomer werden de controles weer aangescherpt. Een nieuwe wet over de kledingvoorschriften stuit in het parlement zelfs op verzet van de conservatieven, die vinden dat de tekst nog te slap is. Het wetsontwerp ligt nog steeds in het parlement.
Duidelijk is in ieder geval dat de Iraanse vrouwen inzake de hoofddoekplicht niet op versoepeling hoeven te rekenen. Als het regime de bevolking wil paaien, zal dat moeten gebeuren op economisch vlak.
Vooralsnog valt daar weinig van te merken, hoewel het regime iets meer lucht heeft gekregen. De export van olie is de afgelopen twee jaar gestegen van 1 miljoen vaten per dag naar 1,8 miljoen; het grootste deel gaat naar China, een belangrijke handelspartner. Ook de handel met de Verenigde Arabische Emiraten is fors toegenomen. Het fenomeen ‘multipolaire wereld’ biedt Teheran de mogelijkheid zich van Amerikaanse sancties niet veel aan te trekken.
In eigen huis blijft de knoet het voornaamste beleidsinstrument. Zo vond de afgelopen maanden een zuivering plaats op de universiteiten. Die vormen het belangrijkste bolwerk van het verzet, naast de regio’s met etnische minderheden. Tientallen hoogleraren met sympathie voor de betogers zijn ontslagen, studenten worden op grote schaal ondervraagd en geïntimideerd.
Eén tactiek heeft het regime niet in handen: de leiders van het protest aanpakken. Die zijn er namelijk niet. Het blijft een spontane beweging. Dat is de kracht ervan, maar ook de zwakte. Van een politiek alternatief is geen sprake, noch van een programma of een doorwrochte strategie.
Ook de diaspora biedt geen alternatief. In tal van steden in de wereld komen Iraniërs dit weekend bijeen uit solidariteit met het protest in hun vaderland, maar velen hebben er een handje van elkaar onderling uit te maken voor ‘agenten van het regime’.
‘Ik ga zaterdag zeker de straat op om te protesteren. Ik denk dat er geen andere keus is om van dit misdadige regime af te komen. Naast sociale en politieke vrijheid wil ik economisch gezien een beter leven leiden in een seculier Iran. Stel je voor: tegenwoordig, vooral na de vertraging van de Vrouw-Leven-Vrijheid-revolutie, kan ik niet eens meer uitgaan met mijn vriendin zonder de stress dat we worden lastiggevallen of zelfs gearresteerd door de politie.
‘Aan de andere kant heeft de verschrikkelijke inflatie zelfs de mensen die niet zozeer bij deze revolutie betrokken waren, bozer gemaakt. De ontevredenheid onder verschillende klassen van de samenleving vloeit nu samen. Daarom denk ik dat deze keer een verandering waarschijnlijker is, maar niet van de ene dag op de andere.
‘Het regime heeft veel familieleden van slachtoffers gearresteerd en heeft de laatste tijd veel activisten ondervraagd. Er zijn ook meer controleposten van de Revolutionaire Garde, zelfs in het centrum van Teheran, waar ik woon. De sfeer is erg bizar. Bijna iedereen maakt zich zorgen over wat er zaterdag gaat gebeuren.’
Om u deze content te kunnen laten zien, hebben wij uw toestemming nodig om cookies te plaatsen. Open uw cookie-instellingen om te kiezen welke cookies u wilt accepteren. Voor een optimale gebruikservaring van onze site selecteert u "Accepteer alles". U kunt ook alleen de sociale content aanzetten: vink hiervoor "Cookies accepteren van sociale media" aan.
U bent niet ingelogd
Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2023 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden