PVV en BBB volgen op enige afstand. Daarachter is het speelveld zeer versnipperd en is het bovenal de vraag waar de vele zwevende kiezers gaan landen. Dat blijkt uit de nieuwste peiling van I&O Research.
Die verhoudingen werpen hun schaduw vooruit naar komende week, als met Prinsjesdag en de Algemene Politieke Beschouwingen het parlementaire jaar van start gaat. Die rituelen gaan ook dit jaar gewoon door. Dat het kabinet demissionair is en komende dinsdag een ‘beleidsarme’ begroting presenteert, mag de pret niet drukken. Maar waar de Beschouwingen in andere jaren al de neiging hebben om af te dwalen van de rijksbegroting, mag het Binnenhof zich dit keer zéker opmaken voor een parade van politieke stokpaardjes. Met nog maar twee maanden te gaan tot de verkiezingen laten de partijleiders zich deze kans niet ontnemen om hun eigen campagne een zetje te geven.
Nogal wat sprekers staan er bovendien in een nieuwe gedaante, met één been in de huidige en één been in de toekomstige werkelijkheid. BBB-leider Caroline van der Plas is er sinds de Provinciale Verkiezingen al aan gewend dat ze in de Tweede Kamer weliswaar een éénpitter is, maar door haar toehoorders al wordt behandeld als de aanvoerder van een stevige, invloedrijke fractie. Pieter Omtzigt gaat dat komende week merken in de overtreffende trap. Jesse Klaver – de waarnemer voor Frans Timmermans, omdat die nog geen Kamerlid is – staat er opeens niet meer namens een bescheiden oppositiepartij, maar namens een nieuwe alliantie die aanspraak hoopt te maken op regeringsmacht.
Over de auteur
Raoul du Pré is chef van de politieke redactie van de Volkskrant. Hij schrijft sinds 1999 over de nationale politiek.
Hoopt. Want ook Klaver weet inmiddels dat niets zeker is in deze campagne. Volgens het zaterdag gepresenteerde kiezersonderzoek van I&O Research krijgt de groen-rode combinatie op dit moment, net als VVD en NSC, de steun van om en nabij een zesde deel van de kiezers, op enige afstand gevolgd door PVV en BBB. Dat kan nog alle kanten op.
Maar interessanter nog zijn de achterliggende motieven van de kiezers waarover I&O rapporteert. Daaruit blijkt vooral hoe weinig overtuigd veel mensen nog zijn: van de kiezers die van plan zijn te gaan stemmen, weet een kwart (24 procent) nog niet waarop. Maar ook van degenen die dat wel weten, zegt slechts 22 procent dat de keuze al helemaal vaststaat. Dat betekent dat van alle kiezers nog maar 17 procent is ‘geland’, dat 59 procent wel een voorkeur heeft maar nog twijfelt en dat 24 procent nog volledig zweeft.
Dat is niet los te zien van de factor-Pieter Omtzigt, die in de overwegingen van veel kiezers een prominente rol speelt. Hij is in alle opzichten een bijzonder politiek fenomeen. Zijn kiezers komen uit vele en zeer diverse hoeken, van PVV tot SP, maar zeker zo opvallend is het feit dat velen hem niet steunen vanwege zijn standpunten, maar vanwege de manier waarop hij politiek bedrijft.
Gemiddeld is voor slechts 31 procent van de kiezers de persoon van de lijsttrekker een belangrijke stemmotivatie, onder de potentiële NSC-kiezers geldt dat voor 64 procent. Dat Omtzigt zijn verkiezingsprogramma en zijn kandidatenlijst nog moet presenteren, speelt een ondergeschikte rol. In hun motivatie aan I&O omschrijven de respondenten Omtzigt als deskundig en zeggen ze zich vooral aangetrokken te voelen ‘door zijn eerlijkheid, transparantie en integriteit’. Zij zien in hem de persoon die opkomt voor ‘de burger’ en een strijd tegen onrechtvaardigheid voert.
Daar liggen zowel kansen als risico’s. Meer dan enige andere partij wordt NSC door de vele zwevende kiezers genoemd als een optie om op te stemmen. Tegelijkertijd is onzekerheid over zijn standpunten een factor. Kiezers associëren hem nu vooral met het thema ‘bestuurscultuur’ en in iets mindere mate met ‘armoedebestrijding en bestaanszekerheid’, maar op veel andere thema’s hebben andere partijen, vooralsnog, sterkere papieren.
Het verklaart dat Omtzigt momenteel al iets minder populair is dan in de zomer. ‘Kiezers die in augustus nog zeiden op NSC te stemmen maar nu een andere voorkeur hebben, noemen onder meer dat zij onvoldoende duidelijkheid hebben over de standpunten van de partij’, aldus I&O-onderzoeker Peter Kanne. ‘Standpunten van andere partijen, die inmiddels wel zijn gepresenteerd, spreken hen aan.’
Die onzekerheid rond Omtzigt reikt verder dan de uitslag van NSC alleen. In veel opzichten vindt hij zichzelf terug in de spilpositie die zijn oude partij het CDA decennialang innam op het Binnenhof, zeker als hij de BBB op zijn bagagedrager meeneemt. Alles duidt erop dat hij doorslaggevend wordt in de keuze van de afslag die het land op 22 november neemt, en vooral ook in de kabinetsformatie daarna: gaat hij mee in het streven van de VVD naar een zo rechts mogelijke coalitie, of neigt hij richting GroenLinks-PvdA?
De presentatie van Omtzigts verkiezingsprogramma, later deze herfst, belooft doorslaggevend te worden voor het verdere verloop van de campagne. ‘Naarmate die vordert zal de inhoud belangrijker worden’, voorziet Kanne. ‘Het is de vraag of Omtzigt het met een sterke positie op ‘bestuurscultuur’ en een redelijke positie op armoedebestrijding en bestaanszekerheid redt met zijn reputatie van onkreukbare redder des vaderlands. Wat gebeurt er als zijn programma nader is ingevuld? Het zal lastig worden zowel de linkse als de rechtse kiezers in zijn achterban tevreden te houden.’
I&O Research deed van 8 tot en met 11 september representatief onderzoek onder 2412 Nederlanders van 18 jaar en ouder. De resultaten zijn gewogen op geslacht, leeftijd, regio, opleidingsniveau en stemgedrag bij de Tweede Kamerverkiezingen van maart 2021.
Nu vrijwel alle lijsttrekkers bekend zijn, valt op hoezeer Pieter Omtzigt gewaardeerd wordt door de kiezers. Met een 7,7 gemiddeld komt hij een vol punt hoger uit dan de nummers 2. Frans Timmermans komt met een 5,5 in de middenmoot. ‘Dat wordt vooral verklaard door de lage cijfers die rechtse kiezers hem geven’, aldus I&O-onderzoeker Peter Kanne. NSC-kiezers geven hem een 4,7, BBB-kiezers een 3,2 en PVV-kiezers een 2,3. Kanne: ‘Een tweede verklaring is dat niet al zijn eigen kiezers laaiend enthousiast zijn. Ze geven hem een 7,9, een bescheiden score vergeleken met hoe andere lijsttrekkers door hun eigen achterban worden gewaardeerd. Een deel van zijn eigen kiezers is wel enthousiast over hem. Ze zien hem als een intelligente leider, iemand die dingen voor elkaar krijgt. Een ander deel had liever een jonger iemand en/of een vrouw gezien.’
Om u deze content te kunnen laten zien, hebben wij uw toestemming nodig om cookies te plaatsen. Open uw cookie-instellingen om te kiezen welke cookies u wilt accepteren. Voor een optimale gebruikservaring van onze site selecteert u "Accepteer alles". U kunt ook alleen de sociale content aanzetten: vink hiervoor "Cookies accepteren van sociale media" aan.
U bent niet ingelogd
Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2023 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden