Dat blijkt uit een enquête van de Volkskrant onder Nederlandse gemeenten. Leonie Heres, bijzonder hoogleraar integriteit van het lokaal bestuur, herkent dit beeld. ‘Bijna elke wethouder of burgemeester die ik spreek, maakt zich hier zorgen over.’ Datzelfde geldt voor Hans Groot. Hij is integriteitsdeskundige van het SIPA, een steunpunt waar gemeenten advies kunnen inwinnen over ingewikkelde integriteitskwesties. ‘Het is een vorm van democratische sabotage. Door telkens bestuurders of ambtenaren te beschuldigen van niet-integer gedrag, strooi je enorm veel zand in de machine.’
Uit de enquête, waarop 179 van de 342 burgemeesters reageerden, blijkt dat in de meeste gemeenten waar (vermoedelijk) sprake is van integritisme, het om enkele casussen gaat. De beschuldigingen komen veelal van raadsleden, maar ook van inwoners.
Over de auteurs
Elsbeth Stoker verslaat als regioverslaggever van de Volkskrant ontwikkelingen in Amsterdam en omstreken. Eerder schreef ze veel over politie, justitie en criminaliteit. Ze maakte onder meer de podcast Grijs gebied, over een omstreden undercovermethode.
Erik Verwiel werkt op de dataredactie van de Volkskrant. Hij specialiseert zich in onderzoek naar openbare bronnen, sociale media en documenten verkregen via de Wet open overheid.
Als het om integriteitsmeldingen gaat, is de gemeente Bloemendaal een uitschieter, met meer dan honderd meldingen in de afgelopen vijf jaar. Volgens vertrekkend burgemeester Elbert Roest (68) kan een ‘aanzienlijk deel van deze meldingen’ bestempeld worden als integritisme.
In een afscheidsinterview, dat zaterdag in de Volkskrant verschijnt, noemt Roest het fenomeen een ‘onzichtbare vorm van ontwrichting’. ‘Want als dit door blijft gaan: wie wil er dan nog burgemeester of wethouder worden?’ Hij is niet de enige met die zorg, volgens een andere burgemeester zijn openbaar bestuurders ‘momenteel aangeschoten wild’.
Roest heeft afgelopen jaren ook menig ambtenaar zien vertrekken na ‘akelige situaties’. Zelf werd de burgemeester meer dan twintig keer door raadsleden beschuldigd van niet-integer gedrag. Hij zou onder andere de geheimhoudingsplicht hebben geschonden en zich schuldig hebben gemaakt aan belangenverstrengeling. Alle meldingen werden niet-ontvankelijk verklaard of, na onderzoek door een onafhankelijke Commissie Integriteit, ongegrond verklaard.
Volgens Groot van het SIPA is het gevaar dat ‘het Bloemendaalse kunstje van telkens de integriteitskaart trekken’ wordt afgekeken. ‘De Bloemendaalse burgemeester is bijna zijn hele ambtsperiode bezig geweest om zich te verdedigen. Wat voor nuttigs had hij allemaal in die tijd kunnen doen? Een burgemeester of wethouder wordt hierdoor een stuk minder effectief.’
Maar of er sprake is van een trend kan volgens bijzonder hoogleraar Heres niet gezegd worden. ‘Het is geen uitgekristalliseerd begrip en er zijn geen betrouwbare cijfers. Bestuurders ervaren dat het toeneemt, en er zijn inderdaad voorbeelden waar integriteit te pas en te onpas erbij wordt gehaald. Maar het kan ook zijn dat vragen over integriteit meer als integritisme beleefd worden omdat er meer over gepraat wordt.’
In de enquête omschrijft een van de burgemeesters integritisme als ‘een vlijmscherp wapen waartegen je je moeilijk kunt verweren’. Een ander spreekt van ‘vergiftiging van het debat’.
Maar er zijn ook burgemeesters die juist vinden dat er niet te snel over integritisme moet worden gesproken. ‘Ik zie het als de Amerikanisering van het politieke debat’, zegt Ap Reinders, burgemeester van Stichtse Vecht. ‘Als de inhoudelijke argumenten op zijn, wordt er op de man of de vrouw gespeeld.’ Tegelijkertijd vindt hij ook dat de lat om mogelijke misstanden te melden laag moet liggen. Immers: integriteit en betrouwbaarheid van bestuurders en raadsleden zijn belangrijk. ‘Dus elk signaal, groot of klein, over een mogelijke integriteitsschending wil ik horen.’
Ook bijzonder hoogleraar Heres ziet een keerzijde van het debat over de opkomst van integritisme. ‘Je moet er ook weer niet te snel over spreken, want het is juist goed dat raadsleden of bewoners kritisch zijn. Dat houdt bestuurders scherp. Integritisme roepen moet ook geen manier worden om lastige vragen te ontwijken.’
Bovendien hoeven ongefundeerde integriteitsbeschuldigingen niet altijd voort te komen uit kwade motieven, stelt Heres. ‘Er kan ook sprake zijn van onervarenheid, omdat een raadslid nog niet goed weet hoe hij of zij zich in het debat moet opstellen.’
Om integritisme tegen te gaan, moeten burgemeesters volgens Heres ‘tijd investeren en geduld hebben om het gesprek over integriteit goed te voeren, en dat betekent ook dat je mededogen moet hebben voor communicatieve onhandigheid.’ Ook moeten er duidelijke procedures en werkafspraken worden gemaakt over wat te doen bij het vermoeden van een integriteitsschending. ‘Dat moet gebeuren voordat het misgaat. Eén van de problemen van Bloemendaal is dat het pas echt een onderwerp werd, toen de emoties al hoog waren opgelopen.’
Om u deze content te kunnen laten zien, hebben wij uw toestemming nodig om cookies te plaatsen. Open uw cookie-instellingen om te kiezen welke cookies u wilt accepteren. Voor een optimale gebruikservaring van onze site selecteert u "Accepteer alles". U kunt ook alleen de sociale content aanzetten: vink hiervoor "Cookies accepteren van sociale media" aan.
U bent niet ingelogd
Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2023 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden