‘Clone Shock’, stond in blokletters op de voorpagina van de Britse krant The Sun op 24 februari 1997. De wereld had net kennisgemaakt met Dolly het schaap, het eerste gekloonde zoogdier in de geschiedenis. Lam nummer 6LL3 zag al een zomer eerder het levenslicht, maar de wetenschappers van het Roslin Instituut, waar het klonen plaatsvond, wilden zeker weten dat het schaap zou overleven voordat ze het nieuws wereldkundig maakten.
Het scheelde weinig of Wilmut had deze ontdekking nooit gedaan. In eerste instantie wilde hij boer worden. Nadat hij erachter kwam dat hij ‘hopeloos was op de tractor’, koos hij echter voor een studie dierwetenschappen. Na zijn afstuderen stortte hij zich op zogeheten cryopreservatie, het invriezen en bewaren van biologisch materiaal.
In 1971 promoveerde Wilmut aan de Universiteit van Cambridge op het invriezen van zaadcellen van zwijnen. Hoewel het klonen van zoogdieren toen nog ver weg was, stond de Brit in 1973 ook mede aan de wieg van een andere wetenschappelijke doorbraak: Frostie, het eerste kalf dat geboren werd uit een bevroren embryo. Die techniek betekende onder meer de opmaat voor verbeteringen in ivf-behandelingen voor vrouwen. Door bevruchte embryo’s langer te kunnen bewaren, werd het later onder meer mogelijk om te testen op sommige genetische afwijkingen.
Wilmuts doorbraak bij het grote publiek kwam toen hij hoofd werd van de onderzoeksgroep van het Roslin Instituut, onderdeel van de Universiteit van Edinburgh. De geboorte van Dolly in 1996 was het resultaat van jarenlang onderzoek en eindeloze mislukte pogingen. In een TED-talk in 2012 beschreef Wilmut de delicate procedure: ‘Een eicel van een zoogdier is een tiende van een millimeter groot. U begrijpt dat het manipuleren daarvan een heel precies werkje is.’
Het klonen zelf gebeurde door een onbevruchte eicel van een ooi te strippen van het genetisch materiaal, door de celkern met een microscopisch kleine naald uit de cel te zuigen. Vervolgens werd de eicel geïnjecteerd met het genetisch materiaal van een andere, volwassen cel, afkomstig uit uierweefsel van een ander schaap.
De cellen fuseerden met wat hulp van een klein elektrisch schokje, waarna de eicel kon worden ingebracht bij een surrogaatmoeder. Bill Ritchie, de man achter de microscoop, herhaalde de procedure zo’n driehonderd keer. Uiteindelijk werd maar één eicel een levend embryo.
De publicatie over Dolly in het wetenschappelijke tijdschrift Nature in 1997 geldt als een immense doorbraak. Of het experiment wetenschappelijk wel zo succesvol was, daarover verschillen de meningen. Dolly kreeg al op 4-jarige leeftijd artritis en overleed toen ze 6 jaar was, half zo oud als een natuurlijk schaap. Dat kan betekenen dat Dolly door haar donor-dna biologisch veel ouder was dan een gewoon schaap van haar leeftijd.
Daarnaast laaide de maatschappelijke discussie op. De mogelijkheid om een genetische kopie te maken van een levend wezen zou ervoor zorgen dat de mens voor god kon gaan spelen. De Britse krant The Observer schreef over parallellen tussen Dolly en Huxley’s dystopische roman Brave New World, waarin genetische manipulatie de maatschappij van alle menselijkheid ontdoet.
De discussie over medische technologieën is overigens van alle tijden, meent Dide de Jongh, medisch-ethicus van het Erasmus MC. ‘We moeten voorzichtig en zorgvuldig zijn met het implementeren van nieuwe technologieën, omdat de gevolgen op de lange termijn vaak niet goed te overzien zijn. Maar het nemen van risico’s kan ook leiden tot belangrijke nieuwe medische inzichten, zoals de eerst uitgevoerde harttransplantatie bij een mens.’
Volgens Wilmut betekende de nieuwe techniek vooral medische vooruitgang. Met dezelfde kloontechniek die voor Dolly was toegepast, kwam een jaar later een nieuw schaap ter wereld: Polly. Polly was genetisch geprogrammeerd om melk te produceren met daarin menselijke eiwitten die bloedstolling tegengaan. Hiermee wilde Wilmut bijdragen aan het genezen van menselijke ziektes zoals hemofilie. Maar over de mogelijkheid van het klonen van mensen was hij duidelijk: dat moest, conform de Britse wet, overal ter wereld worden verboden.
Later stelde Wilmut zijn mening bij: in 2006 kreeg hij toestemming van de Britse overheid om wél menselijke embryo’s te klonen voor onderzoek naar motorische ziektes in mensen. De wetenschappers zorgden ervoor dat de embryo’s niet uitgroeiden tot foetussen. Naar aanleiding van de recente ontwikkeling van Crispr, de nieuwste genetische knip-en-plak-techniek, sprak Wilmut, toen 71 jaar, in de debatzaal van Oxford University. Hij pleitte daar vóór het toestaan van genetische manipulatie van menselijk dna, zij het met ‘passende regulering’.
In 2008, terwijl Wilmut zijn carrière voortzette als directeur van het Centrum voor Regeneratieve Geneeskunde aan de Universiteit van Edinburgh, werd hij geridderd voor zijn bijdragen aan de wetenschap. Dat ging niet zonder slag of stoot: andere wetenschappers die meewerkten aan het Dolly-project vonden dat hij onterecht veel eer kreeg, omdat hij de leider van de groep was. Wilmut zelf gaf overigens ook toe dat hij niet in zijn eentje verantwoordelijk was voor de schepping van Dolly. Hij had dit naar eigen zeggen ‘voor 66 procent te danken’ aan zijn collega Keith Campbell, die met Bill Ritchie het meeste werk had verricht.
Wilmut maakte in 2018 bekend dat hij leed aan Parkinson, de ziekte waar hij deze week aan overleed. Wrang genoeg was Parkinson precies één van de ziektes die hij met zijn kloontechniek had willen uitroeien.
Het schaap Dolly werd vernoemd naar Dolly Parton, omdat de donorcel voor Dolly afkomstig was uit de borstklieren van een vrouwelijk schaap.
Dolly was niet écht het eerste gekloonde zoogdier. Voor haar kwamen Megan en Morag, genetisch identieke schapenzusjes die uit embryonale cellen werden geboren. Bij Dolly gebeurde dit met dna uit een volwassen cel.
Ian Wilmut was de zoon van twee leraren. Zijn vader, docent wiskunde, was de laatste dertig jaar van zijn leven blind, hetgeen Ian motiveerde de medische wetenschap in te gaan.
Om u deze content te kunnen laten zien, hebben wij uw toestemming nodig om cookies te plaatsen. Open uw cookie-instellingen om te kiezen welke cookies u wilt accepteren. Voor een optimale gebruikservaring van onze site selecteert u "Accepteer alles". U kunt ook alleen de sociale content aanzetten: vink hiervoor "Cookies accepteren van sociale media" aan.
U bent niet ingelogd
Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2023 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden