Terwijl de VN-missie Minusma de aftocht blaast, woedt in het noorden van Mali een steeds heviger wordende strijd tussen het leger, terreurgroepen en Toearegrebellen. In de regio Timboektoe heeft dit geleid tot een blokkade die tienduizenden mensen treft.
Zelfmoordaanslagen, bermbommen, luchtaanvallen: in het noorden van het West-Afrikaanse land Mali is het ruim een decennium lang al bijzonder onveilig, maar de laatste maanden rijgen de aanslagen zich aaneen en dreigt in de noordelijke woestijnregio’s totale anarchie.
Een recent dieptepunt vond vorige week plaats in de omgeving van Timboektoe. Jihadisten van de aan Al Qaida gelieerde terreurgroep JNIM vuurden donderdag raketten af op de motoren van een veerboot. Alle drie verdiepingen van het vaartuig gingen in vlammen op, wanhopige opvarenden sprongen in het water en verdronken in de Niger-rivier. Diezelfde dag werd stroomafwaarts ook een militair kamp bestookt, in de buurt van Gao. In totaal vielen er 49 doden, minimaal – omwoners zeggen dat het werkelijke aantal vele malen hoger ligt.
Afgelopen dinsdag was het wederom raak: in de garnizoenstad Bourem werden zeker tien militairen gedood, wapens en munitie werden uit het kamp en diverse bases ontvreemd. De agressor was ditmaal geen jihadistische beweging, maar een partij die zich de afgelopen jaren juist relatief gedeisd hield: het CMA, een alliantie van voornamelijk Toeareggroepen.
Onder deze koepel streven deze Toearegs — een berbers sprekend nomadenvolk dat ook in buurlanden Libië, Algerije, Niger en Burkina Faso leeft — een eigen, onafhankelijke staat na: Azawad. Of ze daarvoor de wapens ter hand nemen, verschilt per militie én per gelegenheid. Oplevingen van rebellie worden afgewisseld met perioden van relatieve rust.
Dat het CMA zich momenteel meer laat gelden, komt volgens de alliantie omdat er ‘tijden van oorlog’ zijn aangebroken. In een maandag gepubliceerd persbericht beschuldigt zij het nationale leger van een reeks schietpartijen, luchtaanvallen en plunderingen. Het CMA wijst ook naar de betrokkenheid van ‘de terroristen van Wagner’ – het Russische huurlingenleger de Wagner Groep, waarmee het Malinese regime sinds 2020 samenwerkt.
Het is genoeg geweest. En dus, schrijft het CMA in zijn publicatie, is het tijd dat strijders zich ‘naar het slagveld begeven’. Ook doen zij een beroep op de ‘moed van burgers (...) om de soldaten op het strijdtoneel bij te staan’, met als doel ‘het vaderland te verdedigen en de controle over het grondgebied van Azawad te heroveren.’
Dat het waarschijnlijk niet slechts gaat om oorlogsretoriek, bleek ook afgelopen weekeinde, toen het CMA naar eigen zeggen een gevechtsvliegtuig van het Malinese leger neerhaalde. De junta ontkent dit overigens: zij zegt dat technische mankementen de crash hebben veroorzaakt.
Voor de militaire machthebbers in de hoofdstad Bamako komt de opstand van het CMA bijzonder slecht uit: nadat zij vorig jaar hadden aangestuurd op het vertrek van de Franse missie Barkhane, is sinds deze zomer op hun verzoek ook de VN-missie Minusma in snel tempo aan het afbouwen. Een decennium geleden werden deze buitenlandse interventies nog met open armen ontvangen om de terroristische opmars te stuiten. Maar kan Mali nog wel zonder?
Het toch al broze vredesakkoord, dat in 2015 in Algerije werd gesloten tussen Toearegleiders en de Malinese overheid, vertoonde al meer barsten, maar lijkt nu zo goed als doodverklaard. In dat akkoord werd onder meer de regie over verschillende regio’s afgesproken – maar omdat het akkoord nooit voldoende is nageleefd, krijgen terroristische groeperingen nu de kans ‘om het scenario van 2012 over te doen’, zo waarschuwt een deskundigenpanel van de VN-Veiligheidsraad in een rapport dat vorige maand verscheen.
Dat jaar sloot een aantal Toearegbewegingen, dat dreigde de controle over het noorden te verliezen, een gelegenheidsverbond met Ansar Dine, een van de voorlopers van JNIM. Noordelijke sleutelsteden – waaronder Kidal, Gao en Timboektoe – werden ingenomen. De samenwerking was echter van korte duur, en klapte uiteindelijk op ideologische gronden: de Toeareg zijn seculier, Ansar Dine wilde een kalifaat stichten.
Juist nu de Fransen zijn vertrokken en de ene na de andere VN-basis weer aan het nationale leger wordt overgedragen, moet zich aftekenen wat de slagkracht is van het door militairen aangestuurde regime in Bamako. In 2021 kwamen zij na een dubbele staatsgreep aan de macht, in camouflagetenue verkondigden zij op de staatstelevisie de strijd tegen terreur anders te willen aanpakken: meer zelfbeschikking, minder buitenlandse bemoeienis.
Die boodschap resoneert nog altijd bij een aanzienlijk deel van de bevolking, zegt Mirjam de Bruijn, hoogleraar afrikanistiek aan de Universiteit Leiden. Dat het aantal gewelddadige incidenten in Mali vorig jaar is verdubbeld tot bijna vijfduizend ten opzichte van het jaar daarvoor, verandert in de hoofdstad weinig aan de populariteit van de junta, zo zag ze vorige week nog tijdens een werkbezoek in Bamako. ‘De militairen stralen uit dat ze het heft in handen hebben en de eigen identiteit verdedigen. Dat heeft iets glorieus, ik snap wel dat mensen daarin willen geloven. Tegelijkertijd is het ook een gevaarlijke strategie: het is namelijk maar zeer de vraag of ze het geweld zonder buitenlandse hulp het hoofd kunnen bieden.’
Zo is de campagne van het Malinese leger om meer controle te krijgen over het onherbergzame noorden vorige maand gestuit in het plaatsje Ber. Terwijl Minusma de VN-basis enkele dagen eerder verliet ‘vanwege de snel verslechterde veiligheidssituatie’, braken rondom het kamp gevechten uit tussen het leger, terroristen van JNIM en Toeareg van het CMA.
De strijdende partijen zien de terugtrekking van Minusma als een kans, zegt Kars de Bruijne, hoofd van de Sahel-onderzoeksgroep bij Instituut Clingendael. Ook al hebben de blauwhelmen van de VN de afgelopen jaren de verder uitdijende geweldsspiraal niet kunnen tegenhouden – hun aanwezigheid leidde wel tot enige stabiliteit, legt hij uit. ‘Wat we nu zien, en de komende weken nog meer gaan zien, zijn gevechten tussen de verschillende groeperingen, over wie nu de controle krijgt.’
Terreurbeweging JNIM dwingt in Timboektoe die controle af door het goederenverkeer rondom de historische woestijnstad al ruim een maand lang te blokkeren, met als gevolg dat voedsel- en brandstofprijzen in de regio omhoog zijn geschoten. Volgens OCHA, het VN-bureau voor de coördinatie van humanitaire zaken, hebben zeker 33 duizend mensen vanwege deze blokkade hun huizen moeten verlaten.
Vooralsnog is Timboektoe onder controle van de overheid, maar de onveiligheid in de stad neemt toe: geregeld worden er granaten afgeschoten, ook woningen worden daarbij geraakt. Nadat maandag ook de luchthaven van Timboektoe werd bestookt, houdt de enige nog opererende commerciële luchtvaartmaatschappij Sky Mali haar vliegtuigen aan de grond. Met als gevolg dat, zeker nadat ook vorige week de veerboot in vlammen is opgegaan, de stad nog verder in een isolement raakt.
Van een echte blokkade wil de Malinese junta echter niet reppen. In gesprek met de staatstelevisie zegt Oumar Diarra, stafchef van de Malinese strijdkrachten, dat de blokkade ‘relatief’ is. ‘Het leger patrouilleert zonder problemen (…) er zijn handelaren, passagiers die heen en weer gaan.’
Waarnemers en inwoners van de stad, van wie de Volkskrant er ook een aantal heeft geïnterviewd, spreken de beweringen van de junta tegen. Des te meer laat dit zien dat de strijd om het noorden van Mali niet alleen met wapens wordt gevoerd, maar ook alle tekenen van een informatieoorlog vertoont.
Om u deze content te kunnen laten zien, hebben wij uw toestemming nodig om cookies te plaatsen. Open uw cookie-instellingen om te kiezen welke cookies u wilt accepteren. Voor een optimale gebruikservaring van onze site selecteert u "Accepteer alles". U kunt ook alleen de sociale content aanzetten: vink hiervoor "Cookies accepteren van sociale media" aan.
U bent niet ingelogd
Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2023 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden