Diederik Samsom moet zich aan het begin van zijn verhoor voor de parlementaire enquêtecommissie Fraudebeleid en Dienstverlening excuseren. Vanwege milieuredenen werkt Samsom, die zich in Brussel bezighoudt met de Europese milieuwet, ‘papierloos’ op een iPad die niet mee mag in de verhoorzaal. De documenten heeft hij niet voor zich en hij moet het ‘uit zijn geheugen’ doen, zegt hij. Maar dat weerhoudt de PvdA’er er niet van om het geheugen van zijn voormalig coalitiepartner Mark Rutte in twijfel te trekken.
‘Volkomen flauwekul’, noemt Samsom het dat Rutte in 2020 in een verhoor over de toeslagenaffaire zei dat er een ‘rechte lijn’ zat tussen het harde fraudebeleid van Rutte I en het daaropvolgende kabinet met de PvdA. Integendeel, er zit een wereld van verschil tussen het regeerakkoord ‘waar rechts zijn vingers bij kon aflikken’ en en het akkoord dat hij er met Rutte uit sleepte.
Over de auteur
Hessel von Piekartz is politiek verslaggever voor de Volkskrant en schrijft over de volksgezondheid, pensioenen en sociale zekerheid. Hij werd in 2022 genomineerd voor de journalistieke prijs De Tegel.
De opmerking van Samsom leidt bij de commissie tot enige verwarring. De PvdA’er is immers naar de verhoorzaal geroepen om uit te leggen waarom zijn partij het als nieuwe coalitiegenoot naliet om het strikte fraudebeleid te versoepelen. Dit beleid leidde ertoe dat burgers die kleine fouten maakten snel als fraudeur werden bestempeld. De wet werd pas jaren later aangepast toen er een snoeihard oordeel lag van de bestuursrechter.
Waaruit zou dan precies het grote verschil tussen Rutte I en II blijken, wil ondervrager Thierry Aartsen (VVD) van Samsom weten. Dat zat vooral in het ‘mensbeeld’, schetst de oud-fractievoorzitter. ‘Het verschil in uitvoering van de sociale zekerheid wordt niet gemaakt door regels, maar door mensen aan het loket.’ Bovendien wilde hij fraude ‘over de brede linie’ aanpakken, niet alleen bij ‘uitkeringstrekkers, maar ook bij grote bedrijven’.
Toch moet Samsom erkennen dat de fraudewet er onveranderd bleef liggen. Volgens hem is er bij de onderhandelingen over het regeerakkoord zelfs ‘nauwelijks gesproken’ over fraudebestrijding. ‘Er was weinig discussie over.’
Dat lag niet zozeer aan het standpunt van de PvdA, benadrukt Samsom. De partij had kort daarvoor vanuit de oppositie nog tegen invoering van de fraudewet gestemd. Zelf was hij de wet ook liever kwijt dan rijk. Tegelijkertijd was de wet nog maar net aangenomen en bij het aantreden van Rutte II nog niet eens van kracht. Het is dan ‘buitengewoon ongebruikelijk’ om een wet nog tegen te houden. ‘Je hebt altijd te maken met lopend beleid’, zegt Samsom. ‘Actief ingrijpen’ daarop gebeurt niet vaak, ‘zeker niet als het heel recent is.’
Toch maakte de partij zich wel degelijk zorgen over de gevolgen die de fraudewet kon hebben. ‘We voorspelden dat het mis zou lopen’, zegt Samsom. ‘Heeft u dat bij de onderhandelingen ook gezegd?’, vraagt ondervrager Michiel van Nispen (SP). Nee. ‘We hadden niet al te veel tijd’, aldus de PvdA’er. Bovendien hadden er ‘goede redenen’ moeten zijn om de fraudewet van tafel te krijgen. Omdat de wet nog niet was ingegaan, had hij nog geen ‘empirisch’ bewijs dat die tot ongelukken zou leiden.
Maar de belangrijkste reden lijkt vooral de ‘enorme politieke steun’ die er was voor de harde aanpak. De wet was in de Kamer aangenomen met meer dan honderd stemmen. ‘Je kunt de grondwet wijzigen met zo’n meerderheid’, zegt Samsom. Na de nieuwe verkiezingen was dat aantal stemmen voor de wet nauwelijks geslonken. ‘Dan sta je niet heel sterk om een wetsvoorstel weer van tafel te halen.’
Die brede politieke steun kwam door het zogenoemde lenteakkoord dat in het voorjaar van 2012 na de val van kabinet Rutte I werd gesloten. Tegen de achtergrond van de economische crisis zat het demissionaire minderheidskabinet met een naderende deadline van Brussel om met een sluitende begroting te komen. D66, GroenLinks en de ChristenUnie boden hun hulp aan om die deadline alsnog te halen.
Ook de fraudewet, waarin een bezuiniging van 180 miljoen was opgenomen, was onderdeel van dat pakket. ‘Zo gaat dat wel vaker, die gaat mee in de stroom’, zegt Samsom. Daardoor kon het gebeuren dat sommige partijen zich volgens de oud-fractievoorzitter committeerden aan de wet terwijl ze daar ‘misschien helemaal geen zin in hadden’. De PvdA’er wijst bijvoorbeeld op de steun van GroenLinks.
Toch blijft de commissie zich afvragen hoe het kan dat er ook nadat de wet was ingevoerd en er signalen binnenkwamen over schrijnende gevallen niet aan de noodrem werd getrokken. Ook bij de PvdA kregen ze die berichten, erkent Samsom. ‘De told you so -houding is dan irritant, maar we hadden wel voorspeld dat het zou kunnen gebeuren.’ De PvdA’er probeerde de problemen vooral op te lossen door in gesprek te gaan met wethouders van zijn partij, zodat zij coulance konden tonen in de uitvoering. Maar een aanpassing van de wet kwam er niet direct.
Pas toen de Centrale Raad van Beroep, een van de hoogste bestuursrechters, in 2014 oordeelde dat delen van de wet onrechtmatig waren, volgden concrete stappen. De PvdA had toen volgens Samsom eindelijk ‘de munitie’ in handen voor een meerderheid voor versoepeling. Dat de aanpassing daarna nog twee jaar op zich liet wachten, komt volgens Samsom omdat ze zich geen ‘ongelukken’ konden permitteren. Coalitiepartner VVD was overigens nog niet overtuigd en stemde tegen de aanpassing die Lodewijk Asscher, op dat moment PvdA-fractievoorzitter, destijds deed.
Om u deze content te kunnen laten zien, hebben wij uw toestemming nodig om cookies te plaatsen. Open uw cookie-instellingen om te kiezen welke cookies u wilt accepteren. Voor een optimale gebruikservaring van onze site selecteert u "Accepteer alles". U kunt ook alleen de sociale content aanzetten: vink hiervoor "Cookies accepteren van sociale media" aan.
U bent niet ingelogd
Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2023 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden