Schijn kan bedriegen. Zo meende verzetsstrijder Ineke Zwartendijk dat haar oom Jan – oud-diplomaat en bedrijfsleider bij Philips – tijdens de Duitse bezetting ‘wel erg de veilige kant hield en niet bijzonder moedig was’. In werkelijkheid had Jan Zwartendijk (1896-1976) als plaatsvervangend consul in Kaunas (Litouwen) het leven van negen- à tienduizend Joden gered. Daarvan was niet alleen nicht Ineke onkundig. Ook Jan Zwartendijk zelf heeft nooit geweten hoeveel mensen dankzij hem aan de dood waren ontkomen. Sterker: hij vreesde dat hij vrijwel niemand had kunnen redden. En daarover heeft hij zich tot aan zijn dood schuldig gevoeld.
Aan zijn levensreddende werk in de nazomer van 1940 had hij uitsluitend een reprimande overgehouden van het ministerie van Buitenlandse Zaken. Zwartendijk had Joodse vluchtelingen op grote schaal voorzien van valse reisdocumenten voor Curaçao. Welbeschouwd ‘zwendel van A tot Z’, zei een van de begunstigden vele decennia later – bewonderend. Maar het ministerie deelde deze waardering niet. Na de oorlog liet het Zwartendijk weten ‘dat hij niet conform de consulaire richtlijnen had gehandeld’ en dat hij daarom niet in aanmerking kwam voor een lintje.
De Tweede Kamer wil het verzuim van Buitenlandse Zaken alsnog ongedaan maken. In een open brief, die door alle fracties is ondertekend, dringt ze er bij minister-president Rutte en koning Willem-Alexander op aan Zwartendijk postuum het Grootkruis in de Orde van de Nederlandse Leeuw toe te kennen. Eerder heeft het ministerie van Buitenlandse Zaken zich tegenover de nabestaanden van Zwartendijk al verontschuldigd voor zijn ambtelijke starheid. Israël schaarde Zwartendijk 25 jaar geleden bij de ‘rechtvaardigen der volkeren’. In Kaunas herinnert een monument aan zijn humanitaire activisme. En schrijver Jan Brokken eerde Jan Zwartendijk in 2018 met het boek De rechtvaardigen.
Zwartendijk vestigde zich in 1938 met zijn vrouw Erni en hun kinderen (in 1939 werd de derde geboren) als vertegenwoordiger van Philips in Kaunas, de toenmalige hoofdstad van Litouwen. Zijn voorganger was teruggeroepen naar Eindhoven omdat hij blijk had gegeven van nazistische sympathieën. In juni 1940 – een maand na de Duitse inval in Nederland – benoemde de regering in ballingschap Zwartendijk tevens tot consul.
Diezelfde maand werd Litouwen door Rusland ingelijfd: een uitvloeisel van de verdeling van invloedssferen die nazi-Duitsland en de Sovjet-Unie in 1939 met elkaar waren overeengekomen. Meteen namen de Russen de zuivering van het nieuwe wingewest ter hand. ‘Er was geen boom waar niemand aan hing’, herinnerde Jan, Zwartendijks oudste zoon, zich vijftig jaar later. Hij wist ook nog wat Zwartendijk tegen de jongste had gezegd: ‘Ja jochie, jij bent op een verkeerd moment geboren, jij krijgt het niet leuk.’
In Litouwen bevonden zich op dat moment vele duizenden Joden die het door Duitsland bezette deel van Polen waren ontvlucht. In juli vervoegden enkelen van hen zich bij Zwartendijk met het verzoek hen aan een visum te helpen waarmee ze de vrije wereld konden bereiken. En zo kwam de geschiedenis bij hem langs, zoals Jan Zwartendijk junior het later uitdrukte. Met medeweten van Leendert de Decker, de Nederlandse ambassadeur in de drie Baltische republieken, schreef hij reisdocumenten voor Curaçao uit met de aantekening dat voor deze eindbestemming geen visum was vereist. Wel moesten de autoriteiten ter plaatse met hun toelating instemmen, maar dat liet Zwartendijk wijselijk – maar in strijd met de ambtelijke richtlijnen – achterwege.
Zwartendijk had geen idee of de gesuggereerde vluchtweg in de praktijk ook kon worden afgelegd. Toch schreef hij tot de sluiting van het consulaat, op 3 augustus 1940, op goed geluk bijna 2.500 reisdocumenten uit (waarvan individuen, maar ook complete gezinnen gebruik konden maken).
‘Het is allemaal een beetje uit de hand gelopen’, zou Nathan Gutwirth, een van de eerste klanten van Zwartendijk, later zeggen. Daarmee doelde hij niet alleen op de lange rijen wachtenden die zich voor het Nederlandse consulaat in Kaunas hadden gevormd, maar ook op de 40 duizend dollar die rabbi Kalmanowicz in New York in één dag tijd verzamelde ter bekostiging van de treinreis van de vluchtelingen door de Sovjet-Unie, en – bovenal – op de duizenden transitvisa die de Japanse consul in Kaunas, Chiune Sugihara, aan even zovele vluchtelingen verstrekte voor hun doorreis naar Japan. Van daaruit trokken ze verder naar andere bestemmingen, veelal Shanghai of de VS, maar – voor zover bekend – niet naar Curaçao.
Sugihara, welbeschouwd een onderaannemer van Zwartendijk, zou met zijn aandeel in de massavlucht meer erkenning oogsten dan de Nederlander. Zwartendijk verlangde ook geen lof omdat hij die naar zijn mening niet had verdiend. Hij heeft net niet lang genoeg geleefd om te weten dat hij het leven heeft gered van 95 procent van de mensen die in de zomer van 1940 een beroep hebben gedaan op zijn medemenselijkheid.
Zwartendijk is nooit erg mededeelzaam geweest over zijn activiteiten in Kaunas. ‘Alles wat met z’n verleden te maken had, moest je er met een kurkentrekker uithalen’, zei z’n jongste zoon Rob jaren later.
Volgens schrijver Jan Brokken heeft Loe de Jong, de auteur van het standaardwerk Het Koninkrijk der Nederlanden in de Tweede Wereldoorlog nooit contact met Zwartendijk opgenomen. Ook niet nadat hij op diens activiteiten in 1940 was geattendeerd.
Al in 1968 is Zwartendijk kandidaat geweest voor de eretitel ‘rechtvaardige onder de volkeren’. De voordracht werd destijds echter afgewezen omdat de consul zijn eigen leven ‘niet in gevaar’ zou hebben gebracht.
Om u deze content te kunnen laten zien, hebben wij uw toestemming nodig om cookies te plaatsen. Open uw cookie-instellingen om te kiezen welke cookies u wilt accepteren. Voor een optimale gebruikservaring van onze site selecteert u "Accepteer alles". U kunt ook alleen de sociale content aanzetten: vink hiervoor "Cookies accepteren van sociale media" aan.
U bent niet ingelogd
Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2023 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden