De briljante Noorse acteur Pål Sverre Hagen had al twee van de grootste moderne Noorse helden gespeeld: Thor Heyerdahl in de Oscarkandidaat Kon-Tiki (2012), over een man die tegen alle adviezen in de oceaan oversteekt op een tamelijk gammel vlot om zijn theorie over de herkomst van de Polynesiërs te bewijzen. En in Amundsen (2019) speelde hij poolreiziger Roald Amundsen, de eerste man die de Zuidpool bereikte. Zo zien de Noren zich graag: onverzettelijke types, met de wereld aan hun voeten, die zich door niets en niemand (echtgenotes bijvoorbeeld) iets in de weg laten leggen. Helden zoals helden bedoeld zijn.
Hagen, die we onlangs ook al tegenkwamen in de uitstekende miniserie War Sailor, speelt in de Noorse serie Exit William Bergvik, een van de vier vrienden die we in drie seizoenen en 24 afleveringen volgen in een neerwaartse spiraal van decadentie, hebzucht en zelfdestructie.
Over de auteur
Mark Moorman schrijft voor de Volkskrant over series, fotografie en populaire cultuur.
Laten we zeggen dat er een flinke kloof gaapt tussen de helden die Hagen eerder speelde en de financiële man die hier in die drie seizoenen op een morele en fysieke afgrond afstormt. De vraag die Øystein Karlsen, de schepper van Exit, nadrukkelijk stelt: wat is er met ons, de Noren, gebeurd? Hoe zijn we in een paar generaties van Amundsen en Heyerdahl terechtgekomen bij Adam, William, Henrik en Jeppe, een fictief kwartet weliswaar, maar zoals de openingstekst van elke aflevering meldt ‘gebaseerd op gesprekken met mensen die in de financiële sector van Oslo werken’.
En laten we wel wezen: Exit is een grotesk, bij vlagen hilarisch en altijd schokkend exposé over het morele vacuüm in het hart van een van de rijkste landen ter wereld, maar je zult deze types en hun wereldbeeld ongetwijfeld ook op de Zuidas of in andere financiële centra van de wereld vinden. Misschien is een van de grootste verschillen tussen Noorwegen en zijn buren dat de rijkdom zo markant begon in 1969, met de vondst van een reusachtig olieveld (Ekofisk) voor de kust. Een gebeurtenis die door de bekende Noorse schrijver Johan Harstad als ‘het jaar nul’ van de moderne Noorse geschiedenis werd aangeduid.
In het eerste seizoen vormt de zogenaamde interviewvorm de rode draad. De enige waarde waar de vier hoofdpersonages zich aan vasthouden is de loyaliteit van de vriendengroep; de rest van de mensheid is verdeeld in sukkels en losers. De vrouwen in hun leven zijn onderverdeeld in lastige echtgenotes, au pairs van wie ze de naam maar niet willen onthouden en escorts die ze laten aanrukken bij de regelmatige uitspattingen.
Ze verdienen hun geld in de financiële sector ergens tussen de reguliere handel en het criminele circuit in, waarbij ze van de handel met voorkennis een ware kunstvorm hebben gemaakt. Altijd net eerder dan de massa, en nog voordat iemand onraad ruikt, zijn ze al weer met hun miljoenen (kronen) om de hoek verdwenen. Het Noorse woord dat je als kijker zeker geleerd hebt na het bingewatchen van Exit is penga (geld), want daar draait het om. En daar is nooit genoeg van, want het gaat niet om het saldo, maar om het winnen, en de roes die daarop volgt.
Naast Hagen spelen nog een aantal van de beste Scandinavische acteurs, die je als kijker na een onderdompeling in Exit waarschijnlijk voor de rest van je leven met deze rollen zult vereenzelvigen. De serie is een groteske satire, en je weet meteen dat nergens doekjes om worden gewonden als je al bij aanvang het viertal op een orgie treft waar ze zich in een drugsroes overgeven aan schandalig gedrag (inclusief zichtbare erecties). Het is het begin van een langzame neerwaartse spiraal waarin we ze gedurende drie seizoenen zullen volgen. Exit is niet alleen een portret van een giftige mannenvriendschap: de serie schetst ook een onthutsend beeld van een hyperkapitalistische samenleving. Af en toe doet het Oslo van Exit denken aan het jacht in de Zweedse film Triangle of Sadness, inclusief verrassende rolwisselingen.
Het groteske van de serie, met psychotische en gewelddadige elementen, blijft verrassend goed in evenwicht (met enkele uitschieters) door het geweldige ensemblespel (en de schaamteloosheid) van de vier hoofdrolspelers en het scenario van Øystein Karlsen, die elk van de personages een emotionele achilleshiel heeft meegegeven. Dat maakt het mogelijk, als in een Noorse versie van Succession, toch mee te leven met onze in- en inslechte helden.
In het eerste seizoen staat de psychische aftakeling van William (Hagen) centraal, als hij lijkt te bezwijken onder een schuldenlast en een stel onfrisse types die hun geld komen halen. Gaan deze mannen ooit tegen de lamp lopen, komt er een moment dat de rekening wordt vereffend? Wie het nieuws ook maar een beetje volgt zal hierover somber gestemd zijn, maar mogen we in de fictie dan tenminste af en toe een afrekening met deze moraalloosheid verwachten?
Ja en nee, in Exit-stijl. Interessantste ontwikkeling in de drie seizoenen is de rol van de voortreffelijke Agnes Kittelsen als Hermine Veile, de tot op het bot getergde vrouw van Adam Veile (Simon J.Berger), misschien wel de grootste schoft van het stel, maar ook het financiële genie van de club. Terzijde: Agnes Kittelsen speelde ook de vrouw van Thor Heyerdahl in Kon-Tiki; ze is helemaal thuis in de rol van de vrouw die merkt dat haar man zijn goddeloze gang gaat. Is zij aanvankelijk vooral het slachtoffer van Adam, in de loop van de serie gaat zij de rollen omdraaien. Het verhaal van Hermine geeft Exit een thrillerelement, tot en met het slotbeeld. Enigszins te vergelijken met het ambigue slot van Succession: wat is er eigenlijk veranderd na deze stoelendans?
Het indrukwekkende monument voor Roald Amundsen en het nabije Kon-Tiki Museum liggen in de Noorse hoofdstad Oslo een kort veerboottochtje van de nieuwe wijk Tjuvholmen, waar de penga over de plinten klotst. In Exit dient een shot van Tjuvhomen vanaf het Noorse fjord als een terugkerend openingsbeeld; vanuit hun penthouses hebben de nieuwe Noorse helden uitzicht op hun avontuurlijke voorgangers. Als het series als Exit oplevert is het te hopen dat de Noren nog even doorgaan met hun nietsontziende zelfonderzoek.
★★★★☆
Comedy/drama
Drie seizoenen (2019-2023), een serie van Øystein Karlsen
Met Agnes Kittelsen, Pål Sverre Hagen, Simon J.Berger, Tobias Santelmann
Te zien op NPO Plus.
Om u deze content te kunnen laten zien, hebben wij uw toestemming nodig om cookies te plaatsen. Open uw cookie-instellingen om te kiezen welke cookies u wilt accepteren. Voor een optimale gebruikservaring van onze site selecteert u "Accepteer alles". U kunt ook alleen de sociale content aanzetten: vink hiervoor "Cookies accepteren van sociale media" aan.
U bent niet ingelogd
Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2023 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden