Dat Henk Kamp woensdagmiddag niet met een mea culpa naar de Parlementaire enquêtecommissie Fraudebeleid en Dienstverlening is gekomen, wordt al aan het begin van zijn verhoor duidelijk. Integendeel, de harde fraudeaanpak van kabinet-Rutte I, waarvoor Kamp tussen 2010 en 2012 verantwoordelijk was als minister van Sociale Zaken, was noodzakelijk. Het was immers crisis en om het draagvlak voor de sociale zekerheid te behouden moest de fraude worden teruggedrongen. Uit het beleid dat de VVD’er aantrof op het ministerie ‘sprak geen prioriteit’.
Voor de tweede keer in twee jaar tijd – Kamp moest vorig jaar ook al verschijnen voor de enquêtecommissie over het Groningse gasdossier – zit de oud-minister in de verhoorzaal. Hij moet uitleg geven over de totstandkoming van de omstreden fraudewet. Op grond van die wet kregen uitkeringsgerechtigden die niet de juiste informatie verstrekten en daardoor een te hoge toeslag of uitkering ontvingen hoge boetes. Ook burgers die kleine fouten maakten werden al snel als fraudeur bestempeld. Inmiddels ligt er een wetsvoorstel dat meer ruimte biedt voor coulance.
Over de auteur
Hessel von Piekartz is politiek verslaggever voor de Volkskrant en schrijft over de volksgezondheid, pensioenen en sociale zekerheid. Hij werd in 2022 genomineerd voor de journalistieke prijs De Tegel.
Met het horen van twee toenmalige ambtenaren van het ministerie had de commissie dinsdag al toegewerkt naar Kamps verhoor. Oud-ambtenaar Rob Krug verklaarde dat Kamp de fraudecijfers waaruit bleek dat slechts een klein deel van de uitkeringsgerechtigden moedwillig de regels overtrad simpelweg niet geloofde. De minister zou de ambtenaren daarop ‘uitermate bot’ hebben gevraagd om met meer fraudemaatregelen te komen.
‘U heeft een groep ambtenaren die zich hiermee bezighoudt, die doet dat al jaren’, begint ondervrager Farid Azarkan (Denk) over Krugs uitspraak. ‘Begrijp ik dan goed dat u zegt dat u andere bronnen heeft?’ Volgens Kamp was het beeld van zijn ambtenaren ‘in strijd met wat er in het land leefde’. Uit opinieonderzoek zou blijken dat mensen dachten dat er veel meer gefraudeerd werd, ook sociaal rechercheurs zeiden dat, stelt Kamp. ‘Je kunt als bewindspersoon niet alleen afgaan op wat je krijgt aangereikt van je medewerkers.’
Azarkan wil ook weten waarop Kamp zich baseerde toen hij als minister schreef dat hij ‘een groeiende groep fraudeurs’ wilde aanpakken. De cijfers van de jaren daarvoor lieten immers juist een daling van het aantal fraudegevallen zien. Maar Kamp kan dit naar eigen zeggen ‘niet plaatsen’. Als Azarkan benadrukt dat het zijn eigen woorden zijn, haalt de oud-minister aan dat dit ‘zich twaalf jaar geleden afspeelde. Ik doe mijn best, maar ik weet niet alles.’
De enquêtecommissie heeft niet alleen twijfels bij de aanleiding voor de hardere aanpak, maar ook bij de onderbouwing van de effectiviteit van de strengere maatregelen. De Raad van State, het belangrijkste adviesorgaan van de regering, was bij de beoordeling van de fraudewet immers met de kritiek gekomen dat het onduidelijk was welke uitwerking de forse verhoging van de boetes precies zou hebben. Die kritiek werd door de bewindspersonen genegeerd.
Op een vraag van commissievoorzitter Salima Belhaj (D66) noemt Kamp het ‘logisch’ dat er van hogere boetes een preventieve werking uitgaat. ‘Net als met verkeersovertredingen, noem maar op.’ Als Belhaj doorvraagt over het bewijs voor Kamps veronderstelling, reageert die enigszins geïrriteerd. Een boete op een overtreding is altijd beter dan geen boete, legt hij uit. ‘Dat zijn toch dingen die voor iedereen logisch zijn.’
De vraag die tijdens het verhoor steeds terugkeert, is hoe het kan dat kritische signalen niet werden opgepakt. Niet alleen de Raad van State waarschuwde, ook verscheidene uitvoeringsorganisaties lieten weten dat ze vreesden dat burgers door hoge boetes niet meer in hun basisbehoeften konden voorzien en bijvoorbeeld de huur niet meer konden betalen.
Maar volgens Kamp werden er in de wet genoeg waarborgen opgenomen om te voorkomen dat mensen in die situatie belandden. De wet was bovendien alleen bedoeld om ‘verwijtbare fraude’ aan te pakken. Dat het door tegenstrijdige formuleringen in de wet moeilijk was voor uitvoeringsorganisaties om te oordelen wanneer iets wel en iets niet verwijtbaar was, ontkent Kamp.
Het was volgens de oud-minister bovendien nadrukkelijk de bedoeling dat de uitvoeringsorganisaties de ruimte kregen om zelf de hoogte van de boetes te bepalen. Dat in de wet stond dat de maximale boete van 100 procent van het fraudebedrag de norm was, doet daar volgens hem niets aan af.
Kamp blijft erop hameren dat de wet bedoeld was voor de bestrijding van ‘verwijtbare fraude’. Maar dat betekent volgens hem niet dat mensen die de regels te complex vonden en daarom een terugvordering plus een boete kregen op medelijden kunnen rekenen. Wie een uitkering aanvraagt, heeft ‘een verplichting’ om zich te informeren, zegt Kamp. Geldt dat ook als je bijvoorbeeld laaggeletterd bent, wil Azarkan weten. ‘Als je iets vraagt aan de overheid, weet je al dat je bij die overheid terecht kunt. En daarna kun je vragen hoe het in elkaar zit. De mogelijkheden zijn er om je te laten informeren.’
Aan het eind van het verhoor wil Azarkan nog één keer met Kamp terug naar de kern. ‘Wat vindt u ervan dat een grote groep burgers nog steeds kampt met de gevolgen van de fraudewet?’ vraagt hij. ‘Ik vind dat er waarborgen zijn ingebouwd’, reageert Kamp. En even later: ‘Ik denk dat de fraudewet zoals die er lag, een goede wet was.’
Om u deze content te kunnen laten zien, hebben wij uw toestemming nodig om cookies te plaatsen. Open uw cookie-instellingen om te kiezen welke cookies u wilt accepteren. Voor een optimale gebruikservaring van onze site selecteert u "Accepteer alles". U kunt ook alleen de sociale content aanzetten: vink hiervoor "Cookies accepteren van sociale media" aan.
U bent niet ingelogd
Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2023 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden