Het Middellandse Zeegebied blijft dit jaar weinig bespaard: hittegolven, temperatuurrecords, bosbranden. Maar verreweg de grootste ramp wachtte tot het einde van de zomer: Daniel.
De inwoners van Griekenland en Libië waren niet voorbereid op de dodelijke hoeveelheden water die deze storm zou meebrengen. In en rond de Libische havenstad Derna kwamen duizenden mensen om het leven en worden nog meer dan tienduizend mensen vermist.
Aan dit zeer extreme weer is uiteindelijk niets toevallig. Sterker nog: het houdt ook verband met de tropische temperaturen van begin september in Nederland - de warmste week van het jaar.
"De Europese weerkaart toonde het schoolvoorbeeld van een zogeheten 'omegablokkade'", zegt professor Dim Coumou tegen NU.nl. Hij is onderzoeker van extreem weer aan de Vrije Universiteit Amsterdam en bij het KNMI.
Die blokkade werd opgeworpen door een sterk hogedrukgebied dat bij ons voor stralend weer zorgde. Als zo'n hogedrukgebied niet van z'n plek wil, kan dat er ook toe leiden dat lagedrukgebieden 'klem' komen te zitten. Dat gebeurde ondertussen ten westen van Portugal én bij Griekenland.
Het gevolg is dat er luchtstromingen over grote afstanden tot stand komen (in de vorm van de Griekse letter omega: Ω), die tot grote temperatuurverschillen leiden. Langs de randen creëert dat felle neerslaggebieden, die bovendien lang boven één plaats blijven.
"Wij kregen door deze luchtstroom te maken met een week zonnig, droog en warm weer, terwijl bij de 'pootjes' van de omega twee stormsystemen veel wateroverlast brachten", zegt klimaatonderzoeker Nadia Bloemendaal, ook van de VU en het KNMI. De ene storm bracht wateroverlast in Griekenland en Libië, de andere in Spanje en Portugal.
Coumou doet onderzoek naar zulk 'persistent weer'. 's Zomers neemt dit vermoedelijk toe als gevolg van klimaatverandering.
De gedachten bij een dodelijke watersnood gaan al gauw terug naar 1953. Toen kwamen door overstromingen in Zeeland, Zuid-Holland en het westen van Noord-Brabant in totaal 1.836 mensen om het leven. Dat onderstreept vooral ook de schaal van de ramp in Libië, waar het aantal slachtoffers vermoedelijk nog veel groter uitvalt.
Maar oorzakelijk is er een belangrijk verschil: in 1953 overstroomde Nederland doordat een winterstorm het zeewater tot grote hoogte opstuwde. In Libië kwam het water uit de lucht vallen.
Het grootste deel van Libië bestaat uit de Saharawoestijn. Als daar zo veel regen kan vallen, kan dat dan ook in Nederland gebeuren?
Coumou denkt van niet. Een betere vergelijking dan 1953 is de watersnood in Limburg, van juli 2021. Ook die werd veroorzaakt door extreme regenval. Bij de plaats Vaals in het Limburgse heuvelland viel in drie dagen tijd bijna 200 millimeter - met grote gevolgen. In de Libische stad Al Bayda viel volgens de meteorologische organisatie WMO ruim twee keer zo veel regen, in een derde van de tijd.
"Zulke extreme neerslag is erg onwaarschijnlijk in Nederland", zegt Coumou. "Daarvoor heb je erg warm zeewater nodig, en ook bergen die de warme lucht omhoog duwen."
Daar heeft Libië ook pech. Een groot deel van het land is tamelijk vlak, maar de kust bij Derna is een heuvelachtig gebied, met pieken tot 900 meter.
Tegelijkertijd leerden we de afgelopen jaren dat we steeds opnieuw moeten definiëren wat mogelijk is. Zo werd 40 graden in Nederland tot 2019 onmogelijk geacht, net als 50 graden in Canada (in 2021) of een recordafvoer van de Maas in de zomer (ook in 2021).
"We moeten dus ook bedacht zijn op verrassingen", zegt Coumou. "Het klimaat verandert en dit leidt tot intensere weersextremen. En onze klimaatmodellen kunnen niet alles tonen wat ons door die opwarming nog te wachten staat."
Ook Griekenland en Libië konden de watersnood nauwelijks zien aankomen. "De storm was niet eens heel krachtig", zegt Bloemendaal. "De maximale windsnelheden op zee lagen rond windkracht 9." Maar de kracht van de depressie boven de warme zee was genoeg om een ongekende hoeveelheid water op te tillen, wat een gebied trof dat daar volgens Bloemendaal niet op was voorbereid.
Log in of registreer gratis op NU.nl en krijg toegang tot extra artikelen
Source: Nu.nl algemeen