N.B. Het kan zijn dat elementen ontbreken aan deze printversie.
Chas Gerretsen, fotograaf Regisseur Pablo Larraín rekent in ‘El Conde’ af met de Chileense dictator Pinochet. Fotograaf Chas Gerretsen maakte in 1973 dé iconische foto van Pinochet, die ook in de film voorkomt. Over beeldvorming en afrekening.
In regisseur Pablo Larraíns horrorsatire El Conde, waar de Chileense dictator Augusto Pinochet een eeuwenoude, reactionaire Franse vampier is, heeft een Nederlander een opvallende cameo. In september 1973, dit jaar vijftig jaar geleden, zien we Pinochet en zijn junta de bloedige coup tegen president Allende vieren met een dankdienst in de kathedraal van Santiago. Een fotograaf dringt zich naar voren om dé iconische foto van de staatsgreep te maken. Want zoals Alexander Korda’s foto van een peinzende Che Guevara het revolutionair élan van de jaren zestig belichaamt, zal dit portret de Zuid-Amerikaanse contrarevolutie verbeelden. Een nurkse generaal met zonnebril en opeengeperste lippen, de armen uitdagend voor zijn borst, de pet op schoot. Hier is er maar één de baas: Augusto Pinochet.
De fotograaf is Chas Gerretsen (80), avonturier, oorlogsfotograaf, setfotograaf bij Apocalypse Now, glamourfotograaf in Hollywood. Het Fotomuseum Rotterdam, dat zijn oeuvre beheert, eerde hem in 2021 met een overzichtstentoonstelling, in augustus toonde het Chileense Museum van de Mensenrechten zijn foto’s in de expositie Rewind, Reimagine, Report.
Gerretsen legde de beschieting en bestorming van het presidentieel paleis La Moneda van zeer dichtbij vast; een soldaat vertelde hem na afloop dat de linkse president Allende zelfmoord had gepleegd. Gerretsen wist zijn fotorolletjes indertijd via een piloot het land uit te smokkelen. Tienduizenden linkse Chilenen werden opgepakt en gemarteld, drieduizend vermoord. Die brute aanpak maakte school in Zuid-Amerika.
Na zijn tijd als oorlogsfotograaf in Vietnam was Gerretsen in Chili neergestreken voor foto-agentschap Gamma: er was veel onrust maar weinig pers en zijn Franse vriendin Michèle kon er studeren. Voor zijn coup-reportage won hij in 1973 de prestigieuze Robert Capa Award, maar zijn portret van de norse Pinochet in de kerk werd iconisch en figureerde op talloze spandoeken en posters. Een paar jaar geleden nog fotoshopten de ‘Gele Hesjes’ het gezicht van de Franse president Macron op Pinochets lijf, tot woede van het Élysée.
De iconische foto van Augusto Pinochet in 1973 door Chas Gerretsen. „De andere generaals zagen mij niet, die keken alle kanten op. Alleen Pinochet merkte me direct op en keek in de lens.”
Foto Chas Gerretsen / Nederlands Fotomuseum
Gerretsen, die na decennia op zee onlangs zijn zeilboot verkocht en nu in Beieren woont, was indertijd niet van plan de kerkdienst bij te wonen, vertelt hij aan de telefoon: de nieuwe Chileense junta had hij die week al vaker gekiekt. Maar veel beters had hij niet te doen. Hij strandde bij een wegblokkade – hij had geen perspas aangevraagd – maar een agent in burger herkende hem en wuifde hem door. In de kathedraal zag hij een plukje fotografen „wat braafjes foto’s vanaf de zijkant nemen”. Zelf beende hij richting de junta voor frontale portretshots van vijf meter. „De andere generaals zagen mij niet, die keken alle kanten op. Alleen Pinochet merkte me direct op en keek in de lens.”
Geen toeval, denkt Gerretsen. „Pinochet was een geboren acteur. Acteurs kijken – anders dan gewone mensen – meestal direct in de lens, heb ik later in Hollywood gemerkt. Pinochet deed dat ook. Op elke foto neemt hij een andere pose aan.” Zo fotografeerde Gerretsen de generaal voor het eerst op 29 juni 1973, toen hij hielp om El Tancazo – ‘de tankcoup’ – de kop in te drukken: de dankbare Allende benoemde de loyale Pinochet daarom in augustus tot opperbevelhebber. Gerretsen: „Ik wist toen nog niet wie hij was, maar op die eerste foto ziet Pinochet eruit als generaal Patton, met helm, verrekijker en karabijn. De dynamische veldcommandant, heel fotogeniek.”
In de kathedraal was zijn persona de meedogenloze dictator. Of Pinochet bewust zo poseerde? „Dat weet ik niet, wel was Pinochet iemand die van nature poseerde”, zegt Gerretsen. „Maar hij was ook heel ongeduldig en keek steeds op zijn horloge. Volgens mij was Pinochet die dag in de kathedraal pissig omdat hij zo lang moest wachten tot de dienst begon. Dat beviel hem niet, hij wilde dat de mensen op hém wachtten.”
Gerretsens portret was direct een succes; ook bij Pinochets entourage kennelijk. De generaal honoreerde namelijk een interviewverzoek, waarbij Gerretsen fotografeerde en zijn Franse vriendin de vragen stelde. „Die dag was Pinochet de gentleman-officier, heel charmant. Hij flirtte met Michèle.” Snel daarna volgde een tweede uitnodiging: of hij de dictator thuis wilde fotograferen. Gerretsen: „Pinochet liet zich daar met een kleinzoon op de bank fotograferen als milde opa. En een half uur later fotografeerde ik hem in de tuin met zijn vrouw, als de perfecte gastheer.” Aan small talk deed Pinochet die dag niet. „Hij negeerde me verder straal.”
Een jaar later interviewde Gerretsen de generaal en diens echtgenote Lucía Hiriart opnieuw. Zij speelt een demonische rol in de film El Conde. Gerretsen: „Lucía was een enge fanaticus. Zij was upper class, Pinochet een nobody uit de lagere middenklasse die iets te bewijzen had. Bij ons interview riep zij dat de coup was gepleegd om te voorkomen dat Allende alle rechtse politici zou vermoorden en hun kinderen de ogen zou uitsteken. Pinochet glimlachte en zei: „Het ging ook om de economie hoor.”
De Chileen Pablo Larraín (47) houdt van filmcycli. Momenteel werkt hij aan een trilogie over beroemde, met hun rol worstelende vrouwen: na Jacky Kennedy (Jacky) en prinses Diana (Spencer) volgt straks een biopic over operazangeres Maria Callas met Angelina Jolie. Bekend werd Larraín evenwel met een drieluik films over Chili onder Augusto Pinochet. De dictator zelf kwam nauwelijks in beeld; dat maakt hij goed in zijn politieke vampiersatire El Conde. En nu is hij klaar met Pinochet, zegt Larraín.
Larraín stamt uit Chili’s rechtse elite: zijn moeder was minister, zijn vader professor rechten en senator van de conservatieve partij UDI. In zijn doorbraakfilm Tony Manero (2008) volgen we in 1979 de lege huls Raúl Peralta, die een tv-wedstrijd voor Johan Travolta-imitators wil winnen: Saturday Night Fever is zijn obsessie. Raúl is een amoreel ratje in een land waar geweld de norm is geworden. Is hij getuige van de executie van een linkse activist, dan rolt hij de zakken van het lijk. Raúls Chili is een zielloze achterhoek met imitatieglamour uit Hollywood als vulgair ideaal.
Vervolg Post Morten (2010) is een gruwelfilm over de klerk van een mortuarium tijdens de coup van 1973: de lijken stapelen zich op. NO uit 2012 is het ogenschijnlijk optimistische sluitstuk: een door Pinochet uitgeschreven referendum over een grondwet maakt in 1988 een eind aan zijn regime. Een jonge reclamemaker (Gael García Bernal) overreedt de oppositie om geen campagne te voeren met linkse slogans en boosheid, maar met vrolijke, frisse spotjes vol hoopvolle Chilenen. Pinochets entourage reageert met een angstcampagne over communistische gruwelen en verliest.
In NO is die zege van de democratie bitterzoet: het is ook Chili’s definitieve capitulatie voor kapitalistische hebzucht en Amerikaans klatergoud. Volgens Larraín betekende Pinochets terugtreden – in slow motion en met een amnestie – dat Chili anders dan buurland Argentinië nooit rekenschap aflegde over de gruwelen van de junta. Pinochets klamme greep op Chili bleef, zelfs na het gezichtsverlies van diens arrestatie in Londen in 1998 wegens ernstige schendingen van mensenrechten. 36 procent van de Chilenen vindt nog altijd dat Pinochet een halve eeuwe geleden het land redde van marxistische terreur.
Het beeld in de film El Conde van Pinochet als eeuwenoude reactionaire vampier die als een aasgier boven de moderne skyline van Santiago zweeft, is dus best treffend. Nog altijd klaar om zich op Chilenen te storten en hun hart in de sapcentrifuge tot smoothie te verwerken. En net als in eerdere films staat Pinochet in El Conde voor groteske vulgariteit en ordinaire hebzucht. En is er een Angelsaksische poppenspeler. U zult haar stem wel herkennen.
NieuwsbriefNRC Film
De beste filmstukken, interviews en recensies van de nieuwste films
U kunt ons via dit formulier informeren over taalfouten of feitelijke onjuistheden, dat stellen wij zeer op prijs. Berichten over andere zaken worden niet gelezen.
Source: NRC