Het politieke programma waarmee Ursula von der Leyen in juli 2019 werd verkozen tot voorzitter van de Europese Commissie, telde zeventien pagina’s en zes speerpunten. Corona bestond nog niet, van lockdowns had nog niemand gehoord en Poetin had weliswaar de Krim geannexeerd maar niets duidde op een invasie van Oekraïne.
Woensdag maakt Von der Leyen in haar jaarlijkse State of the Union de balans op. Haar laatste ‘Europese Troonrede’, althans als voorzitter van deze Commissie. Wat is volbracht, wat niet? En hoe speelde de Commissie in op de rampspoed die zich enkele maanden na haar aantreden ontrolde?
De hoofdpunten van de Green Deal zijn - mede dankzij commissaris Frans Timmermans en diens rechterhand Diederik Samsom - uitgevoerd. Wettelijk is vastgelegd dat Europa in 2050 klimaatneutraal is, met minimaal 55 procent minder CO2-uitstoot in 2030 als tussenstap. Er is een stortvloed aan wetten langs de lidstaten en het parlement geloodst om die ambitie waar te maken: van de uitfasering van benzine- en dieselauto’s (vanaf 2035), tot de renovatie van miljoenen huizen en het duurder maken van de CO2-uitstootrechten.
Om regio’s en burgers financieel te ondersteunen bij de omschakeling kwamen er twee nieuwe fondsen: het Just Transition Fund (ruim 19 miljard euro) en het Social Climate Fund (ruim 80 miljard euro).
Minder succesvol verliep de Farm to Fork-strategie voor een duurzamere landbouw. De wetsvoorstellen voor meer biodiversiteit en minder pesticidengebruik liggen op tafel, maar lidstaten en christendemocratische parlementariërs trappen (onder druk van de landbouwlobby) op de rem. Datzelfde geldt voor de Natuurherstelwet, die de verslechtering van bodem en water moet tegengaan.
De Commissie heeft de recessie door de covid-pandemie (2020) en de energiecrisis (2022) na de Russische inval van Oekraïne aangepakt om de groene plannen aanzienlijk te versnellen. Er kwam een Europees Herstelfonds (750 miljard euro) dat voor minstens 37 procent naar groene initiatieven moet gaan. Het wegvallen van goedkope Russische olie, kolen en gas maakte iedereen bewust van de noodzaak om afscheid te nemen van fossiele brandstoffen en veel meer te doen aan energiebesparing.
Bij haar aantreden verwachtte de Commissie een bescheiden economische groei van 1,6 procent voor 2020, het werd door corona een krimp van -6,1 procent. Von der Leyen zette in op het uitbouwen van de bankenunie (Europese garantie voor spaartegoeden) en beter werkende kapitaalmarkten. Op beide fronten is niet veel bereikt door onwil van de EU-landen. Datzelfde geldt voor het streven naar een belasting voor Big Tech (voorstel ligt er, discussie gaande) en het tegengaan van belastingontwijking door multinationals.
Succesvoller was de Commissie met wetten om platformwerkers beter te beschermen en de introductie van Europese criteria voor het minimumloon. Ook zijn bedrijven verplicht openheid te geven over hun beloningsstructuur waarmee de ongelijkheid in salarissen tussen mannen en vrouwen zichtbaar wordt.
Een doorbraak is het Europese Herstelfonds, met dank aan de covid-crisis. Wat decennialang onbespreekbaar was voor de meeste lidstaten (Commissie leent geld op de kapitaalmarkt voor Europese uitgaven) was nu binnen enkele maanden een feit, ondanks verzet van Nederland. In diezelfde tijd kwam de Europese bijverzekering van nationale WW-schema’s tot stand, nog zo’n taboe.
De belangrijkste successen voor Von der Leyen op dit terrein zijn de Digital Services Act en de Digital Market Act. Met beide wetten - zwaar bestreden door de techsector - legt de EU eisen op aan providers en aanbieders van diensten op het internet (Google, Apple, Booking, TikTok, Amazon, Facebook). Europa is daarmee koploper in de wereld. Over de criteria die de Commissie voorstelde voor het gebruik van AI, zijn de EU-landen en het parlement nog in discussie.
‘Bescherming van onze Europese levenswijze’ was een van de speerpunten van Von der Leyen. Onder druk van het Europees Parlement werd dat haastig geherformuleerd tot ‘bevordering’ ervan, het eerste klonk te Fort Europa-achtig. Von der Leyen beloofde strikte naleving van de rechtsstaat in de EU-landen, desnoods door onwillige naties als Polen en Hongarije te korten op hun EU-subsidies. Dat laatste gebeurt inmiddels, met dank aan Mark Rutte die dat kortingsmechanisme kreeg in ruil voor zijn ja-stem voor het Herstelfonds. Een echt Europees asielbeleid is vooralsnog uitgebleven. Over het nieuwe migratiepact dat de Commissie in september 2020 presenteerde, onderhandelen de lidstaten en het parlement nog steeds.
De rol die Von der Leyen in 2019 zag voor Europa op het wereldtoneel, ademde nog het vertrouwen in de heilzame werking van globalisering en handel. De EU moest inzetten op evenwichtige handelsverdragen, de Balkanlanden werd (opnieuw) hun ‘Europese perspectief’ voorgehouden: uitzicht op EU-lidmaatschap zonder toezegging. De pandemie en de Russische aanval op Oekraïne hebben dit speerpunt drastisch omgebogen. ‘Strategische autonomie’ is nu het sleutelwoord: Europa moet zo veel mogelijk zijn eigen energie en grondstoffen veiligstellen. Oekraïne heeft inmiddels de kandidaatstatus voor het EU-lidmaatschap en de onderhandelingen met de Balkanlanden zijn nieuw leven ingeblazen. Von der Leyen beloofde in 2019 ook ‘gedurfde stappen’ op weg naar een Europese defensieunie. Ze had niet kunnen voorzien dat de EU drie jaar later wapens en munitie voor Kyiv zou financieren.
De beloofde Conferentie over de toekomst van Europa - een pan-Europese discussie - is er gekomen, de resultaten zullen echter wakker gekust moeten worden tijdens de Europese verkiezingen volgend jaar. Von der Leyens pleidooi om het vetorecht van lidstaten bij besluiten in te perken, is niet verder gekomen dan de discussiefase. Haar belofte het Spitzenkandidatensysteem - waarmee het parlement de Commissievoorzitter bepaalt - te reanimeren, lijkt evenmin werkelijkheid te worden.
Over de auteur
Marc Peeperkorn is sinds 2008 de EU-correspondent voor de Volkskrant. Hij woont en werkt in Brussel.
Om u deze content te kunnen laten zien, hebben wij uw toestemming nodig om cookies te plaatsen. Open uw cookie-instellingen om te kiezen welke cookies u wilt accepteren. Voor een optimale gebruikservaring van onze site selecteert u "Accepteer alles". U kunt ook alleen de sociale content aanzetten: vink hiervoor "Cookies accepteren van sociale media" aan.
U bent niet ingelogd
Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2023 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden