‘Als je naar de grote cijfers kijkt, is Europa een krimpgebied. Klein en kwetsbaar, met een vergrijzende populatie’, zegt Segers. Europa is vergeten over zijn geopolitieke basis na te denken, in slaap gesust door decennia van economische voorspoed. Nu komt de dreiging van alle kanten.
Dure energie, door het wegvallen van Russisch gas, bedreigt de concurrentiepositie van Europese bedrijven. Voor de groene transitie is het grondstofarme Europa sterk afhankelijk van China. Aan zijn zuidgrens worstelt het continent met migratie. De oorlog in Oekraïne confronteert Europa met het feit dat het zichzelf niet kan verdedigen. En wat gebeurt er als Donald Trump, of een geestverwante Republikein, volgend jaar de Amerikaanse presidentsverkiezingen wint en de VS de Europese veiligheid niet meer willen garanderen?
Wie al deze dreigingen op zich laat inwerken, komt al snel op een somber verhaal uit. Is Europa in staat de bakens te verzetten of is de Brusselse compromismachine simpelweg te langzaam? Krijgen de Europeanen genoeg tijd om zich aan te passen aan een nieuwe, rauwe wereld? ‘De druk op Europa is maximaal’, zegt Segers. Daar staat één ding tegenover: ‘De Europese integratie is altijd al management of decline geweest, vanaf dag één. Na de Tweede Wereldoorlog moest Europa overeind krabbelen, daarna verloor het al snel zijn koloniën.’
In de beheersing van het verval heeft de EU grote prestaties geleverd, vooral de afgelopen dertig jaar. Er kwam een gemeenschappelijke munt, de EU is uitgebreid naar het Oosten, de eurocrisis en de coronacrisis zijn overwonnen. Na de Russische inval mobiliseerde de EU onverwacht veel politieke en militaire steun aan Oekraïne. De afhankelijkheid van Russisch gas werd gereduceerd in een tempo dat in februari 2022 nog voor onmogelijk werd gehouden. ‘Je kunt natuurlijk zeggen: het is te weinig en te laat, maar het is heel indrukwekkend wat er allemaal is gebeurd’, aldus Segers.
Als het water aan de lippen staat, blijkt de EU telkens opnieuw veel slagvaarder te handelen dan critici verwachten. Op het gebied van energie, grondstoffen en chips zijn het afgelopen jaar stappen gezet om meer op eigen benen te staan. ‘Er is veel gebeurd’, zegt Ed Kronenburg, voormalig ambassadeur van Nederland in China en Frankrijk, tegenwoordig adviseur bij Hague Corporate Affairs. ‘Maar al die plannen moeten natuurlijk nog wel worden uitgevoerd. En een uitdaging van de huidige omvang hebben we nog niet meegemaakt. Dit is van een totaal andere orde dan voorheen.’
Europa floreerde in een naoorlogse wereldorde die werd geleid door de VS. Die is aan het verdwijnen, omdat de Amerikanen zich steeds meer terugtrekken. Als Europa de internationale orde overeind wil houden, moet het zelf een actieve rol spelen en toenadering zoeken tot opkomende landen in Azië, Afrika en Latijns-Amerika.
Vrijhandelsverdragen, zoals Mercosur met Zuid-Amerika, kunnen daarbij een belangrijke rol spelen, zegt Segers. ‘Zulke akkoorden maken de wereld stabieler. Ze zitten in het hart van de internationale orde die Europa wil behouden. Je handelt niet alleen met elkaar, maar wisselt ook ideeën uit.’
Het Mercosur-akkoord is echter nog steeds niet getekend. De afgelopen jaren werd het steeds moeilijker om vrijhandelsakkoorden af te sluiten. Rechtse partijen maakten bezwaren uit nationalistische overwegingen, linkse partijen vonden dat milieu, klimaat en dierenrechten onvoldoende werden gegarandeerd. ‘Decadent’, vindt Segers. ‘Je sluit je voor het buitenland af. En juist dat kun je je in deze tijd niet veroorloven.’
Als de internationale orde afbrokkelt, wacht de chaos, waarschuwt Segers. ‘Dan krijg je een wereld die je nu al ziet. De Russen zullen echt geen nieuw Romeins Rijk vestigen door een groter deel van Europa te veroveren. Maar je krijgt een wereld waarin Rusland en andere landen geweld gebruiken om hun zin te krijgen. Dat zal tot destabilisatie leiden.’
Zo staan de Europese leiders voor een enorme opgave. Woensdag zal Commissievoorzitter Von der Leyen uiteenzetten hoe Europa die uitdagingen te lijf wil gaan. Maar ze kan nog zo’n bevlogen speech houden, de echte macht ligt bij de regeringsleiders van de lidstaten. Die moeten het eens worden in Brussel, maar hun compromissen ook nog eens verkopen aan kiezers in 27 lidstaten.
Geopolitiek is duur. De uitgaven voor defensie zullen sterk moeten stijgen. Wie minder afhankelijk wil zijn van anderen, betaalt meer voor zijn energie, chips en consumptiegoederen. Het is de vraag of de Europese kiezers dat accepteren, na decennia waarin particuliere consumptie het hoogste goed vormde.
Kronenburg: ‘Uiteindelijk gaat het om de politieke wil. En als je naar de verkiezingsstrijd in Nederland kijkt, die gaat vooral over binnenlandse kwesties. Op allerlei gebieden heb je meer Europa nodig, maar dat ligt heel moeilijk. De BBB zegt dat Europa zich alleen moet richten op handel en economie. Dan heb je er weinig van begrepen. Wie kan nu denken dat je als land de geopolitieke problemen van onze tijd kunt oplossen?’
Over de auteur
Peter Giesen schrijft voor de Volkskrant over de Europese Unie en internationale samenwerking. Eerder was hij correspondent in Frankrijk. Hij is auteur van meerdere boeken.
Om u deze content te kunnen laten zien, hebben wij uw toestemming nodig om cookies te plaatsen. Open uw cookie-instellingen om te kiezen welke cookies u wilt accepteren. Voor een optimale gebruikservaring van onze site selecteert u "Accepteer alles". U kunt ook alleen de sociale content aanzetten: vink hiervoor "Cookies accepteren van sociale media" aan.
U bent niet ingelogd
Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2023 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden