Vier jaar lang interviewde journalist Hester Carvalho jongeren in de Amsterdamse Bijlmer voor haar boek Ik laat me shine niet doffen. ‘Ik snap nu beter waarom de mensen hier zijn zoals ze zijn.’
Popjournalist Hester Carvalho (59) is in één oogopslag te herkennen. Lange, witte vrouw in een gebied dat voornamelijk bevolkt wordt door bewoners met een Surinaamse en Afrikaanse achtergrond – dat moet haar wel zijn.
Carvalho, al 33 jaar werkzaam voor NRC, staat deze zonnige maandagochtend te wachten bij het metrostation van Reigersbos, een stadsdeel diep in Amsterdam-Zuidoost, tegen Abcoude aan. De winkelstraat in een wat grauw woongebied van middelhoge flats is nagenoeg uitgestorven. Dit is gebied met voornamelijk minima en lagere middeninkomens en de nodige sociale problematiek.
‘Ik vond het meteen leuk toen ik hier de eerste keer kwam’, zegt Carvalho, die er een metrorit van ongeveer een kwartier vanuit haar woongebied, de Amsterdamse binnenstad, op heeft zitten. ‘Het heeft sfeer, met de markt die er elke woensdag is met Surinaamse en Afrikaanse stalletjes. Het is gezellig.’
Over de auteur
Hassan Bahara is sinds 2021 media- en cultuurredacteur voor de Volkskrant. Daarvoor schreef hij over (online)radicalisering. Eén week in de maand doet hij dienst als tv-recensent
Vier jaar lang, tussen 2019 en 2023, was Carvalho regelmatig te vinden in Reigersbos en elders in Amsterdam-Zuidoost. Ze sprak er tientallen jongeren over opgroeien in Amsterdam-Zuidoost, liep rondes met wijkagenten, bezocht culturele broedplaatsen en ‘dialoogavonden’, at er barra – een Surinaams gefrituurd broodje – met gele saus, en bezocht een herdenkingsdienst voor een gedode drillrapper.
Deze onderneming begon voor Carvalho met haar bewondering voor rappers uit Amsterdam-Zuidoost. Jonge woordkunstenaars als Henkie T en MocroManiac bestormden de hitlijsten met nummers die een vaak grimmig inkijkje boden in levens vol criminaliteit en verdriet. Hoe groeien jongeren tussen 18 en 25 jaar op in deze buurt? Welke rol speelt kunst in hun leven? Carvalho wilde het weten.
In Ik laat me shine niet doffen doet ze een poging die vragen te beantwoorden. Het is een boek over achterstelling en ontworteling, maar ook over de onstuitbare creativiteit onder jongeren in Amsterdam-Zuidoost. De titel – een citaat van rapper Loopey, waarmee hij zo veel wil zeggen als: ik laat me niet klein krijgen – refereert aan de weerbaarheid en ondernemingszin onder de jongeren die Carvalho sprak. Want hoe slecht ook de omstandigheden waarin ze opgroeien, massaal vinden ze een uitlaatklep in hiphop, in ondernemen, in dans of acteren.
Terwijl we door Zuidoost wandelen roemt Carvalho het ruim opgezette karakter van het gebied. Ze waardeert het vele groen, dat hier en daar onderbroken wordt door enorme honingraatflats. En de rust in Zuidoost, die heeft Carvalho ook leren waarderen.
De wandeling van anderhalf uur brengt ons uiteindelijk naar metrostation Ganzenhoef, met tussendoor een kleine stop bij het Bijlmerpark Theater.
‘Die vraag is me vaak gesteld. In het begin ben ik ook wel te rade gegaan bij mensen uit Zuidoost die ik vertrouw. Ik wilde weten: kan ik dit doen? Kan ik mij als buitenstaander hier in verdiepen? Toen ik van deze vertrouwelingen een soort van toestemming kreeg – ze wilden weten of ik oprecht geïnteresseerd ben in deze buurt en haar bewoners – dacht ik: ik ga het gewoon doen.
‘Daarbij: ik wilde me er ook niet bij neerleggen dat de kloof onoverbrugbaar zou zijn. Ik deel met deze jongeren de liefde voor hiphop. Die gemeenschappelijke basis gaf mij het zetje om hiermee door te gaan.’
‘Ik denk voor mensen zoals ik. Buitenstaanders die denken: wat is er werkelijk aan de hand daar? Ik lees van alles over de Bijlmer, maar wat drijft de mensen die hier wonen? Wat hebben ze meegemaakt?’
Op enkele minuten lopen van metrostation Reigersbos staat een voormalige brandweerkazerne die nu dienst doet als cultureel centrum (Kazerne) waar jonge creatievelingen uit de buurt hun talenten kunnen ontplooien. Hiphopgroep en kunstcollectief Smib en het modemerk The New Originals hebben er hun uitvalsbasis.
Het gebouw staat in Carvalho’s optiek symbool voor de creatieve onderstroom die ondanks alles ook door Zuidoost loopt. ‘Er heerst in Zuidoost een sterke do it yourself-mentaliteit, een onstuitbare drang om met de weinige middelen die mensen voorhanden hebben van zich te laten horen. De jongeren die ik sprak zijn heel zelfstandig. Vaak ook uit noodzaak, vanwege een moeilijke startpositie. Ze zijn gewend om dingen zelf te doen. Dat maakt ze inventief. Soms brengt dat ze op verkeerde ideeën, maar vaak komt er dan een zwenkbeweging naar iets positiefs, bijvoorbeeld hiphop.’
‘Het is heel gek hier. Het is er altijd zo stil. Het had net zo goed Woerden kunnen zijn. Het verschil tussen wat je op straat ziet en wat er binnenshuis gebeurt is nogal bevreemdend. Daarom moet je ook wel met de jongeren gaan praten om erachter te komen wat er speelt in hun leven.’
‘Hiphop. Klinkt vanzelfsprekend, maar dat verbaasde mij toch wel een beetje. Ik dacht er ook reggae, soul of Surinaamse muziek aan te treffen. Jongeren vertellen dat ze dat wel van huis uit meekrijgen, maar zelf leggen ze zich bijna volledig toe op hiphop. Bijna elke jongere in Zuidoost lijkt er mee bezig te zijn.’
‘Ken je de rapper Jordymone9? Die heb ik in de afgelopen vier jaar een paar keer gesproken. Toen ik hem voor het eerst ontmoette dacht ik: o jee, dit wordt een moeilijke klus. Het was een heel gesloten jongen. Hij beantwoordde mijn vragen bijna alleen maar met ja of nee.
‘Gaandeweg werd hij wat losser. Toen vertelde hij dat hij het moeilijk vindt om te praten, om zijn gevoelens te uiten. In hiphop lukte hem dat wel. Dat beschouwde hij als een legitieme manier om iets van zichzelf te laten zien.
‘Misschien is het ook wel omdat jongeren zoals Jordymone9 vaak uit gezinnen komen waarin ze niet vaak intieme dingen met hun ouders delen. Tegenover hun leraren gebeurt dat ook niet zo snel. Dus dan blijft hiphop over om hun gevoelens van eenzaamheid of verdriet te uiten.’
Carvalho bouwde in de afgelopen vier jaar, soms per toeval op straat, soms via via, een divers netwerk op aan jongeren uit Amsterdam-Zuidoost. Intieme gesprekken voerde ze bijvoorbeeld met de twintiger Perry Gits, een homoseksuele, jonge man van Ghanese afkomst, die de homofobie en conservatieve verwachtingen van zijn omgeving moest trotseren om zijn eigen weg te vinden. Hij ging dansen en acteren, kunstvormen die hij nu inzet om iets te kunnen betekenen voor kwetsbare jongeren uit de wijk.
‘In eigen stukken verbeeld ik nu mijn persoonlijke, soms onprettige ervaringen’, vertelt Gits in het boek. ‘In de hoop dat jonge mensen uit Zuidoost zich daar ook in herkennen.’
Een ander, de 25-jarige videograaf Elvis Ruth Penuel, vertrouwde Carvalho het aangrijpende verhaal toe over hoe hij als 7-jarige jongen vanuit Angola alleen naar Nederland kwam en bij een ‘kil’ pleeggezin opgroeide, lange tijd zelfs zonder verblijfspapieren.
Desondanks groeide Penuel op tot een gedreven, energieke jongen met een talent voor rappen. Op het schoolplein liet hij graag zijn teksten horen. Laat me je vertellen over de plek waar ik woon, Amsterdam-Zuidoost/ We chillen in de K-zone/ We doen hetzelfde/ de Bijlmer op de map zetten/ Ik kom uit de plek waar buitenstaanders geen stap zetten.
Voor Penuel werd het rappen al zo snel serieus dat hij met vrienden geld bij elkaar spaarde om een studio in te richten. Sommige van deze vrienden stopten zelfs met school om hun hiphopdroom na te jagen. Een van hen, rapper Ray Fuego, is nu een bekende artiest. Penuel besloot zich op een opleiding te richten. Als alleenstaande tiener, zonder ouders om op terug te vallen, leek hij niet het privilege te hebben om zijn opleiding op te geven voor een ongewisse toekomst.
Doordat Carvalho de jongeren over een periode van vier jaar volgde, kon ze ook hun ontwikkeling schetsen en nagaan wat er van hun creatieve ambities is geworden. Een jaar na hun ontmoeting blijkt de ster van de Ghanees-Nederlandse Perry Gits alleen maar nog verder te zijn gerezen. Voor zijn voorstelling Perry, een gedanst verhaal over zelfexpressie, ontving hij de Culturele Prijs Noord-Holland (15.000 euro) van het Prins Bernhard Cultuurfonds en de theaterprijs Gouden Krekel voor de meest indrukwekkende podiumprestatie binnen het jeugdtheater.
De Angolees-Nederlandse Elvis Ruth Penuel probeerde een administratieve hbo-opleiding, maar besloot al gauw dat hij toch een creatieve invulling wilde geven aan zijn leven. Hij wilde filmen. Na een stage bij de Amsterdamse stadszender AT5 begon hij voor zichzelf als videograaf.
Met een stabiel bestaan kwam ook de liefde voor rappen weer bij Penuel opborrelen. Niet lang geleden maakte hij over zijn ervaringen het nummer Een nieuwe dag, ‘in vloeiende syllaben’, aldus Carvalho. Ben ik niet overseas/ weet dan dat ik in Bijlmer ben/ Nieuwe dag, nieuwe money, ik geef 100 procent.
‘Dat is het verhaal van Rene, een Ghanees-Nederlandse jongen. Die vertelde hoe hij als 14-jarige maandenlang elke dag werd afgeperst en bedreigd door een andere jongen. Daar sprak zoveel eenzaamheid uit, hij kon er met niemand over praten. Later ook niet met therapeuten, omdat hij niemand meer vertrouwde. Dat vond ik onthutsend.’
‘Volgens mij ben ik te veel verbonden met de Amsterdamse binnenstad. Ik heb daar altijd gewoond. Ik heb wel eens gedacht: zou ik niet meer naar de natuur toe moeten trekken, zoals je die hier in Zuidoost hebt, maar voorlopig niet. Ik vind het wel moeilijk om straks weer afscheid van Zuidoost te moeten nemen. Voor mijn boek was ik er soms drie keer per week.’
Om te pauzeren nemen we plaats op diepe loungestoelen voor de ingang van het Bijlmer Parktheater aan de rand van het Nelson Mandelapark. Het Bijlmer Parktheater is een andere creatieve hotspot waar veel van de jongeren uit Carvalho’s boek hun eerste stappen zetten op weg naar een hiphop-, dans- of acteercarrière.
In de begindagen van Carvalho’s project leek Zuidoost een gebied dat in haar ogen vooral overliep van het talent, plezier en de wilskracht om iets van het leven te maken. Totdat er plotseling een nieuwe en duistere hiphopvorm in Zuidoost landde: drillrap. Dit uit Amerika en Engeland overgewaaide hiphopgenre kenmerkt zich door expliciet gewelddadige teksten. Drillrappers verheerlijken wapens en worden door politie en jongerenwerkers in verband gebracht met een toename aan messenbezit en geweld onder jongeren.
Carvalho: ‘Toen ben ik me gaan afvragen: hoe leuk is hiphop eigenlijk? Ik ben er altijd heel enthousiast over geweest, maar nu was het ineens een dodelijk instrument. Een politieagent vertelde me: vroeger waren ouders blij als hun kinderen van de straat wegbleven en een studio indoken om te rappen. Nu werd voor deze ouders het rappen een bron van zorg.’
Carvalho zat er dicht bovenop toen in 2019 drillrapper Jay-Ronne Grootfaam werd doodgestoken door rivaliserende drillrappers. Ze bezocht een herdenkingsdienst voor Grootfaam. Ook sprak ze een drillrapper die deel uitmaakt van de groep, KSB, waarmee Grootfaam in een vete verwikkeld was. Het leerde Carvalho dat er dieperliggende oorzaken schuil gaan onder deze drillrapvetes. Oorzaken die meer met de sociale omstandigheden waarin de jongeren opgroeien – armoede, gebroken gezinnen – te maken hebben dan met drillrap zelf.
‘Als je alleen focust op drillrap zie je de echte problemen niet. Veel van de drillrapvetes komen voort uit een historische vijandigheid tussen bepaalde buurten in Zuidoost, de ene postcode tegen de andere. De rappers zijn heel trots op hun buurt omdat ze vaak weinig anders in hun leven hebben om trots op te zijn. Die vetes gaan daar op terug en speelden vaak al ver voordat drillrap ontstond.’
‘Ik denk wel dat het een vorm van verslaggeving is. Maar ik denk ook dat we niet helemaal letterlijk moeten nemen. Er zit ook een boel bravoure en woordkunst bij.’
‘Ik luister er niet zoveel naar. Ik moet er ook eerlijk bij zeggen dat ik de teksten heel moeilijk versta. Als je echt gaat uitzoeken wat ze zeggen, dan is het vooral heel lomp.’
Het levendige Ganzenhoef, met zijn Surinaamse en Afrikaanse winkeltjes en ‘hangmannen’, een Surinaams begrip voor de groepjes mannen die vaak te vinden zijn op pleinen en straathoeken, is in zicht.
In de vier jaar die Carvalho aan Zuidoost besteedde, kreeg ze de full experience. Ze zag jonge mensen volwassen worden en tegen de klippen op hun creatieve dromen najagen. Raakte geschokt en vertwijfeld door drillrap en de sociaal-maatschappelijke moeilijkheden die er aan ten grondslag liggen. Ook zat ze op de eerste rij toen activisten uit Zuidoost, in de nasleep van de Amerikaanse Black Lives Matter-protesten, onderwerpen als institutioneel racisme en het onverwerkte Nederlands slavernijverleden op de maatschappelijke agenda wisten te zetten. Carvalho was erbij toen in 2019 in het Nelson Mandelapark meer dan elfduizend mensen bij elkaar kwamen om te protesteren tegen de moord op George Floyd, de Afro-Amerikaanse man die door politiegeweld om het leven kwam.
Tegen het einde van het boek concludeert Carvalho dat haar tijd in Zuidoost haar ontegenzeggelijk veranderd heeft. ‘Mijn empathie en inlevingsvermogen zijn er door gegroeid.’
‘Ik moest de empathie in mijzelf aanspreken om te snappen hoe dingen hier lopen, hoe levens anders kunnen verlopen dan ik me ooit had kunnen voorstellen. Het was een soort opvoeding. Ik kan nu beter verbanden leggen en snappen waarom de mensen hier zijn zoals ze zijn.’
‘Drillrap bijvoorbeeld. Ik vind het nu naar als gezegd wordt dat de conflicten in die scene door de muziek komen, terwijl ze andere oorzaken hebben. Dat soort framing is erg kwalijk en werkt stereotypering in de hand.’
‘Nou ja, niet tegen de klippen op natuurlijk. Er moet ruimte zijn om te kunnen berichten over wat er niet goed gaat. Maar het is zoals een van de jongeren in mijn boek het zegt: als er iets ergs gebeurt in Zuidoost, staat het hier vol met media, maar als er iets moois gebeurt, zijn ze er minder snel. Er is zoveel meer in Zuidoost dan alleen het stereotiepe beeld dat ervan bestaat.’
Ik laat me shine niet doffen wordt donderdag 14 september gepresenteerd tijdens het programma Parels uit de Bijlmer in de Amsterdamse Melkweg. Parels uit de Bijlmer viert de muziek, taal en mode uit Amsterdam-Zuidoost. Artiesten die in het boek voorkomen zullen er optreden: Jordymone9, Loopey, Ray Fuego, Reanny, Georgy Dendoe, Elvis Ruth Penuel, Professor Soortkill.
Om u deze content te kunnen laten zien, hebben wij uw toestemming nodig om cookies te plaatsen. Open uw cookie-instellingen om te kiezen welke cookies u wilt accepteren. Voor een optimale gebruikservaring van onze site selecteert u "Accepteer alles". U kunt ook alleen de sociale content aanzetten: vink hiervoor "Cookies accepteren van sociale media" aan.
U bent niet ingelogd
Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2023 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden