Op paaszondag in april 1994 houdt de grootste zwarte kerk van Zuid-Afrika, de Zion Christian Church, een dienst in het stadje Moria. Alle politieke zwaargewichten van het moment zijn aanwezig: Nelson Mandela (leider van het ANC), Frederik de Klerk (de laatste president van het apartheidsbewind), én Mangosuthu Buthelezi, de oprichter van de met het ANC-rivaliserende Inkatha Freedom Party.
Drie weken voor de eerste verkiezingen in post-apartheid Zuid-Afrika, heeft de bisschop een belangrijke boodschap voor het drietal: stop het politieke geweld en sla de handen ineen voor vrede.
De onderhandelingen om een einde te maken aan het apartheidsregime begonnen al in 1990. Voor hun inzet hiervoor ontvingen Mandela en De Klerk in 1993 de Nobelprijs voor de Vrede. Enkele weken voordat voor het eerst alle Zuid-Afrikanen, wit én zwart, naar de stembus mogen, is het Buthelezi die met zijn aangekondigde boycot van de verkiezingen roet in het eten lijkt te gooien. Als criticus van het apartheidsregime én als rivaal van Mandela, voelt Buthelezi zich buitengesloten in de onderhandelingen tussen Mandela en De Klerk over een interim-grondwet.
Die positie tussen de partijen in is tekenend voor het verloop van de politieke carrière van Buthelezi, die afgelopen zaterdag op 95-jarige leeftijd overleed. In de beginjaren van de apartheid start Buthelezi met een opleiding aan de Universiteit van Fort Hare, waar ook Nelson Mandela studeerde. Daar wordt hij lid van een jongerenbeweging van het ANC.
In 1975 richt hij als afstammeling van een Zulu-koning en zogenoemd premier van de koninklijke Zulu-familie, de voorloper van de huidige Inthaka Freedom Party (IFP) op, die zich hardmaakt voor de rechten van de Zulu. Hoewel de IFP zich net als het ANC verzet tegen het apartheidsbewind, groeien zij steeds verder uit elkaar. Buthelezi zou zich volgens het ANC voor het karretje van het witte regime laten spannen.
In de jaren zeventig krijgen verschillende zwarte etnische groepen gebieden toegewezen, om hen af te scheiden van de rest van het land en segregatie tussen zwart en wit verder te bewerkstelligen. Buthelezi ontpopt zich tot leider van een van die thuislanden, KwaZulu. Critici stelden dat hij hiermee met het regime collaboreerde, alhoewel hij zelf beweerde dat het juist ANC-leiders waren die hem aanmoedigden om de positie te accepteren.
Als Buthelezi zich ook uit begint te spreken tegen de vrijheidsstrijd van het ANC, komen de partijen steeds meer met elkaar op ramkoers te liggen. De vrije-markt georiënteerde Buthelezi uit hevige kritiek op het gebruik van geweld door het socialistische ANC en keert zich bovendien tegen het instellen van de door ANC-gewenste internationale sancties.
Het gewelddadige conflict tussen aanhangers van het ANC en de IFP dat eind jaren tachtig losbarst en voortduurt tot in de jaren negentig, kost naar schatting 20 duizend mensen het leven. De Waarheids- en Verzoeningscommissie die na de democratische transitie in 1996 wordt ingesteld, stelde vast dat de IFP samenwerkte met de veiligheidsdiensten van het apartheidsregime en verantwoordelijk was voor meerdere mensenrechtenschendingen.
Buthelezi heeft betrokkenheid hierbij altijd ontkend. Overigens blijkt later ook dat er plannen waren binnen het ANC om Buthelezi om het leven te brengen – welke uiteindelijk door de partijtop werden afgewezen.
Uiteindelijk, onder meer na tussenkomst van voormalig Amerikaans minister van Buitenlandse Zaken Henry Kissinger, stemt Buthelezi toch in met deelname aan de verkiezingen. Op gepaste afstand van Mandela’s ANC, komt hij met zijn IFP als derde partij uit de bus.
De eerdere strijd tussen de partijen weerhoudt Mandela er niet van om Buthelezi te benoemen tot minister van Binnenlandse Zaken in zijn regering van nationale eenheid, een functie die hij tien jaar zou bekleden.
Pas in 2019 treedt hij af als leider van de IFP; lid van het parlement blijft hij zelfs tot zijn dood. In een verklaring na zijn dood erkent het ANC haar ‘veelzijdige relatie’ met Buthelezi, maar prijst hem ook voor ‘zijn bijdrage aan de vrijheidsstrijd en het post-apartheid politieke klimaat’.
Om u deze content te kunnen laten zien, hebben wij uw toestemming nodig om cookies te plaatsen. Open uw cookie-instellingen om te kiezen welke cookies u wilt accepteren. Voor een optimale gebruikservaring van onze site selecteert u "Accepteer alles". U kunt ook alleen de sociale content aanzetten: vink hiervoor "Cookies accepteren van sociale media" aan.
U bent niet ingelogd
Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2023 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden