Op het podium naast de bierhal loopt een energieke jongeman op en neer, de mouwen van zijn witte overhemd opgestroopt, in zijn handen een dikke stapel papier: 10 duizend pagina’s aan Poolse belastingwetgeving. Triomfantelijk gooit hij de paperassen in het publiek. Als hij, Sławomir Mentzen, aan de macht komt, worden belastingen simpeler. En vooral: lager. Het is niet de laatste gimmick die hij deze avond uit zijn hoge hoed tovert.
De bijeenkomst van extreem-rechtse partij Konfederacja in de noord-Poolse stad Bydgoszcz lijkt soms meer bedoeld als stand-upcomedyshow. ‘Wil je iets drinken?’, roept iemand uit het publiek. Mentzen springt tussen de circa tweehonderd man voor het podium, krijgt een fles bier aangereikt en klokt deze op het podium leeg. Applaus. Tomasz Bethke (26), die de politicus kent omdat hij voor diens bedrijf heeft gewerkt, is idolaat. ‘Zo iemand zie je maar eens in de honderd jaar.’
Over de auteur
Arnout le Clercq is correspondent Centraal- en Oost-Europa voor de Volkskrant. Hij woont in Warschau.
De 36-jarige Mentzen is de rijzende ster van Konfederacja. Vanavond praat hij vooral over belasting. Het gaat opvallend weinig over andere kanten van de partij. De wens om de weinige wettelijke uitzonderingen voor abortus – zoals verkrachting of levensgevaar voor de moeder – af te schaffen bijvoorbeeld, of de weerstand tegen hulp aan Oekraïense vluchtelingen. In 2019 vatte Mentzen het partijcredo samen: ‘Wij willen geen Joden, homoseksuelen, abortus, belastingen of de Europese Unie.’ Deze uitspraak was uit zijn context getrokken, zei hij achteraf.
Konfederacja is nog rechtser dan regeringspartij Recht en Rechtvaardigheid (PiS). En haar aanhang groeit. De vorige verkiezingen kreeg de partij 6,8 procent van de stemmen, de laatste tijd haalt ze in de peilingen tussen de 11 en 15 procent. Konfederacja trekt van oudsher (jonge) mannen die zich verzetten tegen de emancipatie van vrouwen en lhbti’ers – vergelijkbaar met de wereldwijde opkomst van uiterst rechtse bewegingen.
Hun populariteit neemt met name toe onder Poolse jongeren. Uit onderzoek blijkt dat eenderde van de 18 tot 21-jarigen op Konfederacja wil stemmen bij de verkiezingen in oktober. Van de mannen in die groep gaat het om 46 procent van de kiezers, ook 16 procent van de vrouwen voelt zich aangetrokken tot de partij. In de peilingen zijn ze de derde partij van het land, wat een sleutelrol kan opleveren bij de formatie.
De bijeenkomst in Bydgoszcz telt meerdere sprekers, maar iedereen komt voor Mentzen, met 781 duizend volgers de populairste Poolse politicus op TikTok. Zoals de 16-jarige Wiktor Landowski, extra netjes gekleed voor de bijeenkomst. ‘Mentzen maakt video’s op TikTok en YouTube waarin hij boeiend over economie vertelt, dat vind ik interessant.’ Hoewel hij nog niet mag stemmen, is Landowski geïntrigeerd door de flitsende filmpjes. ‘Mentzen weet zichzelf goed in de markt te zetten.’
Konfederacja dankt haar groei deels aan deze online aanwezigheid, zegt Przemysław Witkowski, die extreem-rechtse groepen in Polen onderzoekt. ‘De partij oogt jong, de leiders van de grootste partijen zijn oud. Jongeren zijn de mainstreampolitiek beu. Konfederacja buit dit uit.’
Mentzen benadrukt in zijn verhaal dat de grootste partijen, PiS en Burgerplatform, afwisselend al achttien jaar aan de macht zijn: tijd voor iets nieuws in plaats van die ouderwetse tweestrijd. Uit eerdergenoemde peiling onder Poolse jongeren kwam naar voren dat 80 procent van hen gefrustreerd is over de huidige politiek in het land.
Ella Kwiatkowska (23) wil de partij eens in actie zien. ‘Op internet hebben ze het alleen maar over economie. En ik hoop op grappen over andere politici.’ Konfederacja ziet ze niet als een serieuze optie, vanwege hun abortusstandpunt. Mannen uit Kwiatkowska’s omgeving stemmen wel op de partij, zelf weet ze niet wat ze gaat kiezen. ‘Er is geen partij die jongeren zo aanspreekt als Konfederacja.’
Spoorwegmedewerker Paweł (27) beaamt dit. ‘Ze zijn jóng. PiS deelt alleen maar geld uit aan oude mensen om stemmen te winnen. En Burgerplatform doet daar nog een schepje bovenop.’ Toegegeven, hij komt ook voor de show. ‘Die moet spectaculair zijn.’
Mentzen haalt een jongen het podium op en geeft hem een paar duizend złoty, die hij deels in een prullenbak moet gooien. ‘Dit is wat de regering met belasting van je afpakt.’ Na afloop mag de jongen ballonnen lekprikken waarop alle programma’s van PiS voor ouderen en families staan, volgens Konfederacja bron van hoge belastingen en economische malaise. Het publiek lacht.
Afgelopen jaar onderging de partij een verjongingskuur die het politieke profiel moet oppoetsen. Uiterst radicale leden zijn naar de achtergrond verdwenen, maar staan nog steeds op de kieslijst. De charismatische Mentzen trad naar voren. Liefst praat hij over economie, op TikTok en daarbuiten. Elke Pool wenst hij een barbecue, een familie, een huis en twee auto’s toe. Hij doet zich gewoontjes voor: belastingadviseur, houdt van een biertje en gaat gekleed in het blauwe pak dat sommige Poolse mannen van hun eerste communie tot de doodskist dragen.
Op deze manier spreekt de partij meer kiezers aan dan eerst. Maar de koersverandering is kosmetisch, zegt onderzoeker Witkowski. ‘Konfederacja is nationalistisch, xenofoob, homofoob en ultrareligieus. Deze agenda verbergen ze voor electoraal gewin.’
‘Ik ben een fascist’, zegt Mentzen tegen zijn publiek. ‘Tenminste, als je TVN (televisiezender, red.) moet geloven.’ Zijn intonatie zit op de grens tussen ernst en sarcasme – zodat hij altijd kan zeggen dat het een grapje is. Mentzen wil een belastingwet afschaffen die lhbti’ers zou discrimineren. ‘Eigenlijk ben ik dus vóór homo’s. Ik ben meer voor homo’s dan voor belastingen.’
Een keiharde knal onderbreekt zijn verwarrende betoog: een kanon schiet nepgeld in de lucht. Briefjes van, vrij vertaald, ‘teringveel złoty’ – kritiek op de hoge inflatie. Toehoorders duiken naar de grond of graaien biljetten uit de lucht. Nadat Mentzen onder begeleiding van enorme vlammen en rockmuziek van AC/DC van het podium loopt, is oud-collega Bethke tevreden. ‘Andere partijen zijn zo saai. Politiek moet een show zijn.’
Om u deze content te kunnen laten zien, hebben wij uw toestemming nodig om cookies te plaatsen. Open uw cookie-instellingen om te kiezen welke cookies u wilt accepteren. Voor een optimale gebruikservaring van onze site selecteert u "Accepteer alles". U kunt ook alleen de sociale content aanzetten: vink hiervoor "Cookies accepteren van sociale media" aan.
U bent niet ingelogd
Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2023 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden