Waarom werkt het geheugen op gruwelijke momenten toch zoveel beter dan op de mooie? Alles van voor die dertig seconden op vrijdagavond lijkt opeens een waas te zijn geworden, maar vanaf het moment dat de grond om elf uur begon te schudden totdat Aziz Bolodo (48) een halfuur later zijn 14-jarige dochter onder het puin vandaan trok en zag dat ze was overleden, kan hij zich alle details herinneren.
‘Ik krijg het niet meer uit mijn hoofd’, zegt hij. Hij weet bijvoorbeeld nog precies waar in de souk hij was toen de aardbeving begon, wie er om hem heen stonden, wat ze zeiden, dat hij uien en aardappels in zijn handen had en dat hij, toen hij begon te rennen, eigenlijk al zeker wist dat het fout was. Hij weet nog welke route hij naar huis nam, hoe het stof op zijn keel sloeg, hoe donker het was, omdat de elektriciteit was uitgevallen. En dat niemand hem hielp met graven, omdat iedereen bij zijn eigen huis aan het schreeuwen en slepen was.
Precies hetzelfde overkwam Hani Duraibi: alle nare dingen van die vrijdagavond herinnert de 60-jarige vrouw zich nog exact – hoe het stof, de aarde, het puin en het gruis ronddwarrelde en wat ze voelde bij de eerste de aanblik van haar volledige inboedel op straat – maar de dingen van daarvoor lijken samen met haar huis te zijn verdwenen.
De toegangscode van haar telefoon bijvoorbeeld: geen idee heeft ze meer. In een bureaulade moet nog ergens een briefje liggen met de juiste vier cijfers erop, zegt ze, maar daar kan ze onmogelijk meer bij. ‘Ik kan niet eens mijn familie bellen om te vragen hoe het met ze gaat’, zegt ze. ‘Of ze gezond zijn. Of ze nog een huis hebben.’
Duraibi en Bolodo wonen beiden in Moulay Brahim, een dorp van achtduizend inwoners midden in de zwaar getroffen provincie Al Haouz, op zo’n 50 kilometer ten zuiden van Marrakech. Volgens het Marokkaanse ministerie van Binnenlandse Zaken vielen in deze regio, aan de voet van de Hoge Atlas, de meeste doden toen Marokko afgelopen vrijdagavond werd getroffen door een van de krachtigste aardbevingen ooit in het land.
‘Toen ik eindelijk bij mijn huis aankwam, hoorde ik mijn vrouw vanonder het puin schreeuwen en ben ik op mijn gehoor gaan graven’, zegt Bolodo. Nog altijd zitten zijn handen onder het stof. ‘Het lukte mij om mijn vrouw, mijn dochter van vijf en mijn zoons van 11 en 12 onder het puin vandaan te halen, maar mijn dochter van 14 was al overleden. Ik ben toen met haar naar het veld even verderop gegaan en ben bij haar blijven zitten tot de zon opkwam. Pas toen er genoeg licht was, hebben ik alle rituelen voltrokken en heb ik haar begraven.’
Volgens de belangrijkste geestelijke van het dorp, Moulay Hassan, werden zaterdag in totaal veertien meisjes begraven op de bergvlakte naast de moskee. Ook op zondag vonden aan de lopende band gehaaste begrafenissen plaats.
‘Verder denk ik dat 95 procent van de inwoners buiten slaapt’, zegt Hassan. Vrijwel geen enkel huis is anderhalve dag na de beving immers veilig genoeg om in te slapen. Bijna allemaal hebben ze scheuren of gaten, van sommige ontbreken muren en daken en een aantal ligt volledig op straat. ‘Mensen met familie elders in het land zijn daarheen vertrokken, maar de meeste inwoners hebben alleen elkaar.’
Het gevolg: overal door de straten van zijn dorp dralen mensen op zoek naar hout en landbouwplastic om schaduw te regelen voor overdag. De rest van de tijd zijn ze op zoek naar dekens voor de nacht en water en brood voor alle momenten daartussenin.
Ze kunnen niet anders, want hulp van de overheid was zondag nauwelijks nog beschikbaar, mede doordat de meeste wegen naar de bergdorpen slecht begaanbaar zijn vanwege de vele scheuren en naar beneden gevallen stenen. Volgens het Marokkaanse ministerie van Infrastructuur en Water waren er dit weekend zeker veertien regionale en provinciale wegen afgesloten.
Pas zondagavond lukte het de eerste grote graafmachines Moulay Brahim te bereiken – een tijdsspanne die weinig goeds belooft voor de bergdorpen die nog dichter bij het epicentrum liggen, en beduidend hoger in de bergen bovendien.
Net als Moulay Brahim zijn dat grotendeels dorpen waar de huizen gemaakt zijn van leem en die de afgelopen eeuwen provisorisch zijn ontstaan, zonder al te veel toezicht van commissies die zich bezighielden met ruimtelijke ordening of bouwvoorschriften. Dat was nooit echt een probleem, want aardbevingen zijn een zeldzaamheid in dit gebied
Precies dat was ook de reden dat Saïda el Adnani, een weduwe van veertig, geen idee had wat haar overkwam toen vrijdagavond eerst de borden uit de kasten vielen, daarna de schilderijen naar beneden kwamen en vervolgens het plafond. Samen met haar zoontje Yesin (7) rust ze anderhalve dag later uit op het pleintje voor haar ingestorte huis.
Beiden zitten onder de onbehandelde wonden, want ook medische hulp was dit weekend nauwelijks nog beschikbaar op de meer afgelegen plekken in de regio. De dorpsdokter kon zaterdag enkel wat zalf voor het gezicht van Yesin missen, plus het dringende advies zo snel mogelijk in een ziekenhuis verderop een scan van hun hoofden te laten maken.
‘Pas toen alles donker werd en ik begreep dat ik klem zat in mijn eigen huis, ben ik gaan schreeuwen en schreeuwen en schreeuwen, net zolang tot – Godzijdank – mijn buurjongens kwamen om ons naar buiten te trekken’, zegt El Adnani. ‘Het was aardedonker buiten, dus eigenlijk begreep ik pas echt wat er gebeurd was toen de zon weer opkwam en ik iets zag dat ik helaas nooit meer zal vergeten, namelijk dat alles kapot was. Dat we nu echt alles kwijt zijn.’
Om u deze content te kunnen laten zien, hebben wij uw toestemming nodig om cookies te plaatsen. Open uw cookie-instellingen om te kiezen welke cookies u wilt accepteren. Voor een optimale gebruikservaring van onze site selecteert u "Accepteer alles". U kunt ook alleen de sociale content aanzetten: vink hiervoor "Cookies accepteren van sociale media" aan.
U bent niet ingelogd
Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2023 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden