De voorbije maand augustus brengt ons jaarlijks een reeks van herdenkingen en vieringen, die ons uitnodigen om diep na te denken over de koloniale geschiedenis van Nederland in Indonesië en Suriname. Ondanks recente veranderingen in de kijk op deze herdenkingen, roep ik nu alvast op tot een nieuwe verschuiving, gericht op de toekomst van de voormalig gekoloniseerde landen.
Over de auteur
Christa Wongsodikromo is vierde generatie Javaans-Surinaamse diaspora. Zij is secretaris van Stichting KUKB en gastdocent aan de University of Michigan, gespecialiseerd in het Nederlands koloniaal verleden in Suriname en Indonesië. Dit is een ingezonden bijdrage, die niet noodzakelijkerwijs het standpunt van de Volkskrant reflecteert. Lees hier meer over ons beleid aangaande opiniestukken.
Eerdere bijdragen in deze discussie vindt u onder aan dit artikel.
Op 9 augustus heeft de herdenking van 133 jaar Javaanse migratiegeschiedenis in Suriname plaatsgevonden. Dit jaar was voor het eerst naast Surinaamse en Indonesische ambassadeurs ook een Nederlandse overheidsvertegenwoordiger aanwezig bij de herdenking, die georganiseerd werd door Stichting Herdenking Javaanse Immigratie (STICHJI). Er is in Nederland nog steeds weinig bewustzijn over dit gedeelte van de geschiedenis.
De langstdurende Nederlandse koloniale slavernij heeft zich in Indonesië afgespeeld. De afschaffing van het cultuurstelsel in Indonesië heeft geleid tot de invoering van de zogeheten koelieordonnantie (contractarbeid). Vanuit ditzelfde systeem werden voornamelijk Javanen uit Indonesië naar Suriname verplaatst na de afschaffing van de trans-Atlantische slavernij.
Indonesische contractarbeid is dus een verlenging van het Nederlands slavernijverleden in zowel Suriname als Indonesië. Het trauma van extreme verplaatsing naar een ander land zet zich nog steeds voort in de jongere generaties. Dit is de reden waarom identiteit- en cultuurbehoud centraal staan voor STICHJI. Eén initiatief is de versterking van een netwerk van Surinaams-Javaanse gamelangroepen voor het behoud van de Surinaams-Javaanse gamelan, in navolging van het Unesco-verdrag ter bescherming van immaterieel erfgoed.
Met de verschuiving in het debat over daderschap en slachtofferschap in het Nederlandse koloniale verleden in Indonesië, kwam dit jaar de Indië-herdenking op 15 augustus onder vuur te liggen. De Indische bevolking vertegenwoordigde de bovenste laag van het apartheidssysteem met volbloed Europeanen en juridisch gelijkgestelde Europeanen van gemengde afkomst.
De tweede laag bestond uit Indiërs, Chinezen en Arabieren, en de derde laag omvatte de inheemse bevolking, van wie de rechten en privileges werden ontnomen. Hoewel mensen van Europese afkomst in elke laag van het systeem voorkwamen, draaide het in de bovenste laag om juridische gelijkstelling. De term ‘Indisch’ is daarom een juridische en geen etnische aanduiding.
Tijdens de Indië-herdenking conflicteert dit feit met de invulling van de herdenking, waar de daders van het koloniale verleden hun slachtofferschap centraal stellen. In de afgelopen jaren begint Nederland langzaam zijn aandeel in schuld te erkennen. Rechtszaken van Stichting KUKB resulteerden in veroordeling van de Nederlandse staat wegens oorlogsmisdaden, waardoor het onschuldige beeld van Nederland begint te kantelen.
Burgemeester Femke Halsema trok zich terug als spreker bij de Indië-herdenking vanwege een andere spreker, de dochter van oorlogsmisdadiger Raymond Westerling. En binnen de jongere Indische generaties vinden steeds meer discussies plaats over hoe zij zowel hun schuld- als hun slachtofferpositie vorm moeten geven.
Op 14 juni jongstleden heeft Nederland de onafhankelijkheid van Indonesië per 17 augustus 1945 de facto erkend. Dit is geen juridische erkenning. Een juridische erkenning zou namelijk verstrekkende gevolgen kunnen hebben voor Nederland. De datum die Nederland en de Verenigde Naties aanhouden, 29 december 1949, betekent niets voor Indonesië. Een juridische erkenning zou deze datum ongeldig verklaren en daarmee kunnen eerdere afspraken worden herzien.
Na de onafhankelijkheid was het niet Nederland dat Indonesië betaalde – Indonesië heeft voor zijn onafhankelijkheid moeten betalen. Door een juridische erkenning zou Indonesië niet alleen herstelbetalingen kunnen claimen, maar ook een bedrag dat destijds ter hoogte was van de Marshallhulp kunnen terugvorderen.
Na te hebben gereflecteerd op deze drie dagen in augustus, wil ik een oproep doen voor het komende jaar. We moeten overgaan van een gefragmenteerde focus op 15 en 17 augustus naar een diepere verbinding tussen 9 augustus en 17 augustus. De Indië-herdenking is een Nederlandse aangelegenheid, maar 9 en 17 augustus vormen een relevanter verhaal voor de natieopbouw van de voormalig gekoloniseerde landen. Deze verbinding legt namelijk het globale plaatje van het Nederlandse koloniale systeem bloot: van Oost naar West.
Het gaat hierbij om het erkennen van de geschiedenis waarin de inheemse bevolking van Indonesië is onderdrukt, uitgebuit en verplaatst naar een ander continent, wat op 9 augustus centraal staat, en om het begrijpen van de betekenis van de bevrijding van deze onderdrukking op 17 augustus 1945. Deze invulling van herdenken en vieren biedt ons de mogelijkheid om een breder begrip te krijgen van het koloniale verleden en de erfenis ervan in het heden in Nederland, Indonesië en Suriname.
Wilt u reageren? Stuur dan een opiniebijdrage (max 700 woorden) naar opinie@volkskrant.nl of een brief (maximaal 200 woorden) naar brieven@volkskrant.nl
Om u deze content te kunnen laten zien, hebben wij uw toestemming nodig om cookies te plaatsen. Open uw cookie-instellingen om te kiezen welke cookies u wilt accepteren. Voor een optimale gebruikservaring van onze site selecteert u "Accepteer alles". U kunt ook alleen de sociale content aanzetten: vink hiervoor "Cookies accepteren van sociale media" aan.
U bent niet ingelogd
Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2023 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden