Heel voorzichtig kantelt het beeld dat de menopauze er nu eenmaal bijhoort. Gynaecoloog Dorenda van Dijken zette de eerste overgangspolikliniek op waar vrouwen met ernstige klachten terechtkunnen. De behoefte blijkt groot.
Gynaecoloog Dorenda van Dijken kreeg ooit bloemen van de man van een patiënt. Als bedankje, omdat het echtpaar dankzij haar geen ruzie meer maakt. Soms komt er een dochter mee naar het spreekuur. ‘U werkt toch nog wel als ik in de overgang kom?’, vragen ze haar. ‘Want ik zie hoe goed het met mijn moeder gaat.’
Van Dijken ziet op haar spreekuur veel ‘diep ellendige vrouwen’, die door de overgang in een ‘continue jetlag’ zijn beland. ‘Soms slapen ze al een jaar lang maar vier uur per nacht, ze zijn gewoon ontzettend moe.’ Vaak kan ze die vrouwen – ze zegt het glunderend – heel goed helpen. ‘Als je ziet hoe ze opbloeien, dat geeft zoveel voldoening. Er zitten vrouwen bij die zeggen: ik heb mijn leven terug, ik kan weer werken en mijn gezin draaiende houden.’
Over de auteur
Ellen de Visser is medisch redacteur op de wetenschapsredactie van de Volkskrant en auteur van de bestseller Die ene patiënt, waarin zorgverleners vertellen over een patiënt die hun kijk op het vak veranderde.
Het hoort erbij. Dat was heel lang de heersende gedachte over de menopauze. Als vrouwen, vaak rond hun 50ste, gezondheidsklachten krijgen omdat hun eierstokken langzaam stoppen met de productie van het vrouwelijk geslachtshormoon oestrogeen, dan moeten die jaren noodgedwongen worden uitgezeten. Dat beeld is aan het kantelen, ziet Van Dijken. Mede doordat BN’ers als Karin Bloemen, Anita Witzier en Caroline Tensen schrijven en vertellen over hun overgangsklachten en wat daartegen te doen valt. ‘Die aandacht heeft meer effect dan een wetenschappelijke publicatie of een nieuwe richtlijn’, zegt ze lachend.
Van Dijken is voorzitter van de Nederlandse werkgroep van gynaecologen die zich bezighouden met de menopauze en bestuurslid van de European Menopause and Andropause Society, de internationale vereniging van deskundigen. Thuis, in Amsterdam, toont ze zich een enthousiaste verteller. Opvliegers, nachtzweten, slaapproblemen, oververmoeidheid, stemmingsklachten: ze rijgt anekdoten, wetenschappelijke uitleg en adviezen aaneen.
Nee, de menopauze hoeft niet te worden gemedicaliseerd, zegt ze beslist, maar als de klachten ernstig zijn, dan hebben vrouwen recht op de juiste diagnose en een bijpassende behandeling. En dus besloot Van Dijken twee jaar geleden om samen met een groep collega-specialisten uit het Amsterdamse OLVG een multidisciplinaire overgangspolikliniek (MOP) op te zetten. Sinds een jaar zien ze daar, twee ochtenden in de maand, vrouwen met complexe overgangsklachten. Voor iedere vrouw wordt, afhankelijk van de klachten, een team-op-maat gevormd en die specialisten komen dan bij elkaar, op locatie, via de telefoon of een videoverbinding. Van Dijken kan een beroep doen op onder meer een psychiater, een neuroloog-slaapspecialist, een klinisch psycholoog-seksuoloog, een cardioloog en een internist-endocrinoloog (hormoonspecialist).
De MOP is uniek en de behoefte blijkt groot, er komen verwijzingen binnen uit heel Nederland. Om niet te worden overspoeld, is onlangs besloten om voorlopig alleen patiënten uit Noord-Holland te helpen. Alsnog is er een wachtlijst.
Van Dijken en haar collega’s hebben tal van remedies beschikbaar: zo kunnen ze slaapproblemen en stemmingsklachten aanpakken, advies geven over een gezondere leefstijl en soms, als de klachten echt ernstig zijn, hormonen voorschrijven. Nadat een groot Amerikaans onderzoek ruim twintig jaar geleden had uitgewezen dat vrouwen daardoor meer kans hadden op kanker en hart- en vaatziekten, was die zogeheten hormoonsuppletie lange tijd een controversieel onderwerp. Dat tij is langzaam aan het keren, hormoongebruik zit ook hier in de lift, mede doordat Van Dijken zich de afgelopen jaren stevig met de discussie heeft bemoeid. Momenteel slikt 5 procent van alle Nederlandse vrouwen met ernstige overgangsklachten hormonen.
‘De vrouwen die aan dat Amerikaanse onderzoek meededen waren bijna allemaal ouder dan 60. Er zaten vrouwen tussen met ernstig overgewicht, en vrouwen die veel alcohol dronken, risicofactoren die de kans op kanker verhogen. Dat heeft de resultaten ongetwijfeld negatief beïnvloed.
‘Wij zijn streng in onze selectie, vrouwen krijgen echt niet zomaar allemaal een recept mee. De hormonen zijn er nu in veel lagere doseringen en andere toedieningsvormen dan twintig jaar geleden, waardoor de risico’s op bijvoorbeeld trombose nihil zijn. We kunnen hormonen nu ook via de huid geven, in een gel, pleister of spray. De laatste jaren merk ik echt een verschil. Er is sinds vorige zomer een huisartsenrichtlijn over het gebruik van hormonen in de overgang. Ik merk dat huisartsen zich in het onderwerp verdiepen, ze bellen veel voor overleg.’
‘We maken per vrouw een risicoprofiel. We schrijven geen hormonen voor aan vrouwen boven de 60, aan vrouwen met fors overgewicht of aan vrouwen die veel roken of drinken. Hun risico op kanker is vaak groter door hun leefstijl dan door hormoontherapie, maar toch. Als ze ernstige overgangsklachten hebben, sluit ik vaak een compromis. Ze krijgen van mij hormoontherapie, maar zodra ze zich beter voelen, moeten ze aan de bak want anders krijgen ze geen vervolgrecept. Een deel van hun overgangsklachten komt door hun ongezonde leefstijl, dat ga ik niet met een hormoonbehandeling onderhouden.
‘Voor een deel is het inderdaad ook opvoeden wat we doen. Rokers komen eerder in de overgang en hebben heftigere klachten. Van alcohol krijg je sneller opvliegers en je slaapt er ook slechter door. Er wordt een hoop gedronken hoor. Twee, drie flessen in de week, dat hoor ik echt veel..’
‘Ik beschouw hormonen zeker niet als de heilige graal, voor sommige vrouwen kunnen ze een redmiddel zijn. Mijn enthousiasme komt voort uit de reacties van die vrouwen, niet uit die financiële bijdrage van de industrie. Met dat geld organiseer ik webinars, nascholingen waarmee ik veel artsen, psychologen en verpleegkundigen bereik. De inhoud bepaal ik zelf, daar bemoeit de sponsor zich niet mee.’
‘Gezonde vrouwen zonder bijkomende problematiek kunnen uitstekend worden behandeld door de huisarts. De ingewikkelde zorgvragen worden naar ons doorgestuurd. Wij geven op de MOP een eenmalig advies.
‘De vrouwen die bij ons terechtkomen, hebben complexe klachten, vooral psychisch. Ze hebben een depressie bijvoorbeeld of een bipolaire stoornis die door de overgang is verergerd. Maar we zien bijvoorbeeld ook vrouwen die kanker hebben gehad of vrouwen met schildklieraandoeningen bij wie door de overgang de schildklier ontregeld raakt. Hormoontherapie heeft ook weer invloed op de schildklier, dus dat wordt een flinke puzzel. En er komen veel vrouwen met ADHD bij wie die diagnose pas in de overgang is gesteld. Door de hormonale veranderingen verergeren hun klachten, het wordt kermis in hun hoofd.
‘Van alle vrouwen met ernstige overgangsklachten komt slechts een fractie bij een arts terecht, ze modderen vaak zelf voort.’
‘Ja absoluut. Frappant is dat we ontzettend veel verwijzingen krijgen van psychiaters. Die beginnen in te zien dat de klachten van hun patiënten weleens met de overgang te maken kunnen hebben. Ook andere specialisten zouden zich beter bewust moeten worden van de rol van de overgang.
‘Ik sprak laatst een reumatoloog die mij bekende dat ze veel 50-plusvrouwen adviseert om meer te gaan bewegen, omdat ze bij hen geen aanwijzingen kan vinden voor reuma of een andere gewrichtsaandoening. Ze had nooit aan de overgang gedacht. Terwijl ik zoveel vrouwen ken met spier- of gewrichtsklachten die enorm opknappen van hormoontherapie.
‘Onderschat ook niet het risico van hevige opvliegers. Die leveren niet alleen stress op voor hart en bloedvaten, je slaapt er ook slecht door, wat de stress weer vergroot. En stress is een risicofactor voor hart- en vaatziekten, nog steeds de belangrijkste doodsoorzaak onder vrouwen.’
Toch is het jammer, zegt ze, dat het bij de overgang altijd over klachten gaat. ‘Dan missen we de belangrijkste boodschap: dat de verandering van de hormoonbalans grote gevolgen heeft voor de gezondheid van vrouwen. Ook voor de vrouwen die fluitend door de overgang fietsen en nergens last van hebben. Het verlies van oestrogenen heeft bij iedereen consequenties voor het verouderingsproces, vooral voor hart, botten en brein. Daar zou ik veel meer de nadruk op willen leggen.’
‘Door de overgang wordt de elasticiteit van de vaatwand minder, dus ook de elasticiteit van de hartspier. Bovendien stijgt de hoeveelheid van het slechte cholesterol in je bloed. Daardoor neemt de kans op hart-en vaatziekten toe. Daar merk je aanvankelijk niks van. Datzelfde geldt voor botontkalking. Mannen en vrouwen bereiken rond hun 35ste de piek van hun botmassa. Daarna worden botten geleidelijk aan zwakker totdat vrouwen in de menopauze komen, dan keldert die botmassa ineens naar beneden. Daarvan worden ze zich pas bewust als ze iets breken.
‘Natuurlijk proberen we in onze polikliniek in eerste instantie om overgangsklachten te verhelpen. Maar ik wil vrouwen ook leren hoe ze gezond ouder worden. Ze moeten beter voor zichzelf gaan zorgen en vooral hun risicofactoren kennen.’
‘Een familielid met hart- of vaatziekten, hoge bloeddruk in de zwangerschap, zwangerschapssuiker, zwangerschapsvergiftiging, eerdere miskramen maar ook bijvoorbeeld migraine. Dat zijn allemaal indicaties dat je bloedvaten niet in goede conditie zijn. En als je ooit een depressie hebt gehad, dan is de kans dat je die terugkrijgt rondom de overgang twee tot vijf keer zo groot. In de Verenigde Staten krijgen vrouwen die ooit een depressie hebben gehad preventief hormonen als ze in de overgang komen, om een terugkerende depressie voor te zijn.’
‘Nee, maar kijk, je moet het omdraaien. Het goede nieuws is dat je aan preventie kunt doen, maar dan moet je wel weten waar je op moet letten. Hou je cholesterol en je bloeddruk in de gaten. Dat zou bij alle vrouwen vanaf 50 jaar standaard gecontroleerd moeten worden. Bij een bovenwaarde boven de 120 heb je ruim 30 procent meer kans op vasculaire dementie.
‘Zorg voor voldoende calcium en vitamine D, van groot belang voor de botaanmaak. Ik maak me zorgen nu vrouwen vaker een veganistisch eetpatroon hebben, zonder melkproducten. Daar is niets mis mee, maar kijk dan waar je op een andere manier calcium vandaan kunt halen. Veel bewegen is ook belangrijk. Krachttraining helpt bijvoorbeeld om je botten sterk te houden.
‘Slanke vrouwen die in de overgang komen, lopen extra risico op hart- en vaatziekten en botontkalking. Het weinige oestrogeen dat tijdens de overgang nog wordt gemaakt, wordt opgeslagen in vetweefsel, dus het is nadelig als je daar weinig van hebt.’
‘Het lijkt erop dat de schaamte en het ongemak iets minder worden, maar het gaat langzaam. In Groot-Brittannië is op de werkvloer een interessant onderzoek gedaan. Vrouwen die slecht slapen omdat ze een pasgeboren baby hebben, ontmoeten begrip, collega’s nemen zonder problemen taken van ze over. Dat gebeurt niet bij vrouwen die zeggen dat ze slecht hebben geslapen door de overgang. Daar moet je vooral niet over zeuren kennelijk.’
‘Op dit moment zijn in Nederland anderhalf miljoen vrouwen in de overgang. Van hen ondervindt ruim een kwart daar ernstige klachten van. Die gezondheidsproblemen leiden tot veelvuldig ziekteverzuim. Dat is alleen al een reden om de overgang serieus te nemen, en vrouwen met klachten te helpen.
‘Maar er is ook een groot maatschappelijk belang. In de gezondheidszorg zijn 80 procent van de werknemers vrouwen. Als zij hun werk beter kunnen doen, dan heeft de hele samenleving daar wat aan.
‘Een op de drie kinderen die nu geboren wordt, haalt minstens de 100. De pensioenleeftijd schuift op, ook vrouwen werken langer door. Wij zijn de eerste generatie vrouwen die door de overgang gaan en zo actief zijn op de arbeidsmarkt. De generatie van onze moeders was voor het grootste deel nog thuis.
‘Wanneer piek je in je carrière? Tussen je 40ste en je 60ste, de overgangsleeftijd. We zullen dat glazen plafond nooit doorbreken als we de overgang niet serieus nemen.’
Om u deze content te kunnen laten zien, hebben wij uw toestemming nodig om cookies te plaatsen. Open uw cookie-instellingen om te kiezen welke cookies u wilt accepteren. Voor een optimale gebruikservaring van onze site selecteert u "Accepteer alles". U kunt ook alleen de sociale content aanzetten: vink hiervoor "Cookies accepteren van sociale media" aan.
U bent niet ingelogd
Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2023 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden