Fysiek zul je voormalig politicus Alman Metten zaterdag niet aantreffen op het asfalt van de A12 bij Den Haag. Toch is hij al enkele jaren een grote naam onder de aanhangers van Extinction Rebellion. Metten is de man die voor het eerst serieus berekende hoeveel subsidie Nederland verstrekt aan fossiele bedrijven. Dat bleek een onwerkelijk groot bedrag van 17,4 miljard euro, onthulde hij in 2021 in een artikel. Een bedrag dat door vervolgonderzoek steeds verder omhoog is bijgesteld. Deze week brachten drie milieu-organisaties in een onderzoek de teller op 37,5 miljard.
Maar de grote maatschappelijke aandacht voor ‘fossiele subsidies’ begon dus met die eerste studie van Metten. Drie maanden na de publicatie belde Extinction Rebellion, vertelt Metten op een snikhete nazomerdag aan zijn keukentafel in Driehuis. ‘Het was precies wat ze nodig hadden, iets concreets dat nu gedaan kan worden voor het klimaat. En dat hebben ze gedaan. Het is dankzij hen dat fossiele subsidies nu zo’n groot politiek onderwerp zijn geworden. Ik ben daar heel blij mee. Maar ik ga niet naar de blokkades. Ik denk dat ik effectiever ben door mijn onafhankelijkheid te bewaren. Ik weet hoe media werken.’
Alman Metten (75) heeft inderdaad al heel wat jaren ervaring in de strijd voor economische rechtvaardigheid. Vijftien jaar lang, tussen 1984 en 1999, was hij namens de PvdA lid van het Europees Parlement, waar hij het woord voerde over fiscale en economische kwesties. En sinds hij acht jaar geleden het boek Kapitaal in de 21ste eeuw las, geschreven door de Franse econoom Thomas Piketty, besloot hij verder op zoek te gaan naar fiscale structuren die de ongelijkheid in Nederland in de hand werken.
Dat de belasting op energie daarvan een voorbeeld is, was voor Metten geen verrassing. Ter voorbereiding op het bezoek van de Volkskrant heeft hij in zijn archief een opiniestuk van eigen hand opgeduikeld. Afgedrukt in NRC Handelsblad op 28 maart 1985. Het is een reactie op twee tuinders die pleiten voor een lage aardgasprijs voor tuinders. In het stuk hekelt Metten de ‘kostbare subsidiewedloop’ binnen de Europese Gemeenschap, waarbij ‘verkapte subsidies’ worden verstrekt ‘aan de energie-giganten’. Lagere aardgastarieven noemt hij ‘kortzichtig omdat het de prikkels tot besparen wegneemt’.
‘Ja. Al werkte dat toen nog niet via belastingen. In wezen waren het staten die bepaalden hoeveel hun inwoners en bedrijven voor energie betaalden. Zeker in Nederland was de prijs van gas heel laag. Na de ontdekking van de gasbel in Slochteren in de jaren zestig heeft de overheid dat gas gebruikt om economie en werkgelegenheid in eigen land te stimuleren. Dat lukte ook goed. De glastuinbouw is daarvan een voorbeeld.’
‘Ja. Europa wilde steeds meer één interne vrije markt worden. Als energie in één land door overheidsbemoeienis veel goedkoper is, dan is dat oneerlijke concurrentie. Maar regeringen waren er helemaal niet happig op om die informatie openbaar te maken. Zeker Nederland niet. Mijn collega’s in de Tweede Kamer vroegen daar om, maar het ministerie van Economische Zaken gaf deze informatie gewoon niet.
‘In de jaren negentig zijn die tarieven onder druk van de Europese Commissie toch op tafel gekomen. En toen bleek dat Nederland een van de landen was met zeer lage tarieven. Vanaf dat moment zie je dat de tarieven die burgers en bedrijven betalen dichter bij elkaar komen te liggen. Maar via de belasting komt de fossiele subsidie dus gewoon terug.’
‘Fossiele subsidies worden gedefinieerd als het voordeel dat bedrijven hebben doordat ze minder belasting betalen dan het standaardtarief. Daaruit komt een bedrag dat de overheid door zo’n regeling aan inkomsten misloopt. En of je nu door een regeling 1 miljard extra uitgeeft of 1 miljard minder binnenkrijgt, dat is voor de schatkist precies hetzelfde.
‘Vroeger noemden we dit soort regelingen in de Miljoenennota trouwens ook ‘belastingsubsidies’, maar dat is sinds een aantal jaar veranderd in de orwelliaanse term ‘speciale regelingen’.’
Linkse Tweede Kamerleden hebben deze belastingvoordelen al jarenlang in het vizier. Maar pogingen om er een getal op te plakken leverden weinig op. In 2019 komt minister Eric Wiebes weliswaar met een bedrag van bijna 4,5 miljard euro, maar hij stelt ook dat de hoogte van vier subsidies niet te berekenen is.
Mettens oog valt erop als hij, zoals elk jaar, de Miljoenennota bestudeert. ‘Toen ik die vier posten zag waarachter ‘n.b.’ stond, wist ik dat het niet kon kloppen. Natuurlijk kun je dat wel uitrekenen. Het moet een politieke beslissing geweest zijn om te zeggen: dat gaan we niet doen. Dus toen besloot ik te kijken of ik het zelf kon.’
‘Ik ben daar maanden mee bezig geweest. Dat is een heel creatief proces, en dat vind ik heel uitdagend.’
‘Dat was in eerste instantie de omvang van de subsidie door de energiebelasting. Daarvoor geldt een degressief belastingtarief. Dat wil zeggen dat hoe meer energie je gebruikt, hoe minder belasting je betaalt. Dat gaat in vier schijven waarvan de tarieven wel bekend zijn. Voor aardgas is het tarief in de vierde schijf twaalf keer zo laag als dat in de eerste, het hoogste tarief dat huishoudens en de meeste bedrijven betalen.
‘Om de omvang van de subsidie te bepalen, moet je weten hoeveel energie er wordt gebruikt in de drie laatste schijven. Dat was niet bekend. Dus moest ik met omwegen en cijfers van het CBS proberen dat energieverbruik te schatten.’
‘Ja, iets meer dan het totaal aan fossiele subsidies dat de regering tot dan toe had gerapporteerd.’
Sinds zijn publicatie heeft Metten wat die energiebelasting betreft al gelijk gekregen. Mede daardoor is in de laatste Miljoenennota de fossiele subsidie aangepast van 4,5- naar 12,3 miljard euro. Het verbaast Metten niet. ‘Ik schrijf altijd met mijn critici in het achterhoofd, dus ik zal er niet zo snel naast zitten.’
Intussen is het verschil tussen Metten en de regering juist groter geworden. In zijn publicatie van dit voorjaar komt hij door een aantal bijstellingen op zo’n 30 miljard per jaar uit. Mede doordat hij de btw heeft meegerekend. Want als grootverbruikers dezelfde belastingtarieven zouden betalen als kleinverbruikers, zou er ook door fossiele bedrijven veel meer btw afgedragen moeten worden, stelt Metten.
Maar het belangrijkste twistpunt zijn de zogenoemde vrijstellingen. Naast de lage tarieven zijn er namelijk ook regelingen waarbij fossiele brand- en grondstoffen niet belast hoeven te worden. De regering onderschat de omvang van die vrijstellingen met 8 miljard, vindt Metten. Een nog groter probleem vindt hij dat de regering eigenlijk helemaal geen zicht heeft op hoeveel fossiele brandstof er onder die vrijstellingen valt.
‘Dat is absurd. Bij bedrijven als Shell Pernis, die toch waanzinnige hoeveelheden energie gebruiken, wordt niet gecontroleerd of ze die vrijstelling wel goed toepassen. Terwijl het over miljarden gaat.’
Het rapport dat Somo, Oil Change International en Milieudefensie deze week uitbrachten komt op een paar punten nog hoger uit dan Metten. Interessant is dat daarin ook is gekeken naar het belastingverschil tussen aardgas en elektriciteit. Als je gas terugrekent naar de hoeveelheid energie die het bevat, blijkt dat de belasting negen keer lager is dan op elektriciteit.
Ook Metten vindt dat je dat als fossiele subsidie kunt beschouwen. ‘Maar ik zou zeggen dat je dat dan ook moet doen voor kolen en olie. En dan kom je op een nog veel hoger bedrag uit. Maar ja, of het nu 30 of 45 miljard is. Het is duidelijk dat het heel veel is en dat er nu echt iets aan moet gebeuren.’
‘Ik kan me wel voorstellen dat je dat op het eerste gezicht gek vindt. Maar fossiele subsidies gaan over een oneerlijkheid in belasting, die wordt nou eenmaal minder als de tarieven dichter bij elkaar komen.
‘En verder denk ik dat je, als je fossiele subsidies afschaft, zeker ook belasting voor consumenten en kleine bedrijven moet verlagen. Want als energie voor grootverbruikers duurder wordt, zal dat twee effecten hebben. Ten eerste zullen ze zuiniger worden met hun energieverbruik. Maar een deel zal ook worden doorberekend aan de afnemers van hun producten. Die last voor consumenten moet je wel verlichten door de energiebelasting te verlagen.’
‘Laten we even Yara in Zeeland nemen. Dat is een van de grootste kunstmestproducenten van Europa. Jaarlijks wordt er 2 miljard kubieke meter aardgas gebruikt om kunstmest van te maken. Daar zit een fossiele subsidie op van ongeveer 1 miljard euro per jaar, 1,5 miljoen euro per werknemer. Dan zeg je toch: als jullie het elders beter en goedkoper kunnen maken, doe dat dan? Wij zitten te springen om technisch opgeleide mensen die kunnen helpen met de energietransitie. En hogere kosten voor kunstmest zullen tot gevolg hebben dat we het zuiniger gaan gebruiken en dat duurzame alternatieven eerder rendabel worden.
‘Ik denk overigens helemaal niet dat veel bedrijven zullen vertrekken. In de VS is gas al jaren veel goedkoper dan hier. Toch zitten bedrijven als Yara er nog. Met goede reden: hun fabrieken staan hier, de afzetmarkt is hier, het personeel is hier.’
‘Ja, daar moet zeker wat aan gebeuren. Er geldt hier een volstrekt verouderde energierichtlijn uit 2004, waarin is vastgelegd dat bepaalde vormen van energie zijn vrijgesteld van belasting. Dat moet veranderen, maar de lobby daartegen is sterk. Daarom moeten er 27 Extinction Rebellions opstaan in alle lidstaten die hier een punt van maken.’
‘Gewoon, thuis.’
Over de auteur
Tjerk Gualthérie van Weezel schrijft voor de Volkskrant over energie en de impact van de energietransitie op het dagelijks leven.
Om u deze content te kunnen laten zien, hebben wij uw toestemming nodig om cookies te plaatsen. Open uw cookie-instellingen om te kiezen welke cookies u wilt accepteren. Voor een optimale gebruikservaring van onze site selecteert u "Accepteer alles". U kunt ook alleen de sociale content aanzetten: vink hiervoor "Cookies accepteren van sociale media" aan.
U bent niet ingelogd
Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2023 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden