N.B. Het kan zijn dat elementen ontbreken aan deze printversie.
Oekraïne Druk om corruptie aan te pakken komt in Oekraïne sterk van onderaf. Oorlog of niet, de mondige civil society voelt de lokale autoriteiten flink aan de tand. „We weten wat we willen. We zijn bereid ervoor te vechten.”
Schimmel zit op de muren, vochtplekken zitten op het plafond, de vloer is nattig, ventilatie ontbreekt. Ontevreden kijken vijftig ouders rond in de schuilkelder van gymnasium nummer 6 in de stad Zaporizja in Zuidoost-Oekraïne. Hun kinderen moeten hier veiligheid zoeken als het luchtalarm in de stad afgaat.
Schuilkelders zijn haast een tweede huis voor de inwoners van Zaporizja. In de stad gaat het luchtalarm dag en nacht af. Soms tien keer binnen 24 uur. Een week eerder is een wijk aan de andere kant van de stad aangevallen.
De ouders vrezen voor de gezondheid van hun kinderen als zij in de vochtige schuilkelder verblijven. Vooral voor die met astma. „Alles is nat”, zegt een ouder ontstemd. „Overal zit schimmel”, moppert een ander. Als een van de aanwezigen op een stoel gaat zitten die vervolgens breekt, grapt een ouder: „Kijk uit dat je de laatste stoel niet ook nog eens kapotmaakt.” Er wordt gelachen.
Maar de ouders zijn eigenlijk woedend. Na ruim anderhalf jaar oorlog hebben de autoriteiten de schuilkelder nog altijd niet gerenoveerd. En dat vraagt om actie. Dus omringen zij deze ochtend in de bewuste schuilkelder de lokale onderwijsambtenaar, die verantwoordelijk is voor de schuilkelders op scholen, voor een gesprek. De moeders filmen de ontmoeting, terwijl Kateryna Zvjerjeva, van de organisatie ‘Anti-corruptie verdediging’, vragen stelt. Ook zij zendt de bijeenkomst met haar telefoon uit via sociale media. Zvjerjeva (37) heeft op haar beurt een advocaat uitgenodigd. Zich verenigen is volgens hen de enige manier om iets gedaan te krijgen van de Oekraïense autoriteiten. „Als je alleen bent, krijg je niks voor elkaar”, meent Svitlana Lysenko (32), vertegenwoordiger van de oudercommissie. „Je hebt een collectief nodig. Wel of geen oorlog, alleen zo kunnen we onrechtvaardigheid en passiviteit bestrijden. Zo werkt het in Zaporizja, en niet alleen hier. Dit zijn de fundamenten van de Oekraïense mentaliteit. We zijn niet alleen een krijger op het slagveld.”
De Oekraïense burgermaatschappij laat zich ook in oorlogstijd gelden. Ze is niet alleen actief in het vrijwillig steunen van de krijgsmacht in de oorlog tegen Rusland door spullen te sturen en geld in te zamelen, maar ook in het controleren van de macht, tegen corruptie.
Dat bleek ook uit de val van de Oekraïense minister van Defensie, Oleksi Reznikov, deze week. Zijn ontslag begon met onderzoeksverhalen in de Oekraïense media over corruptie binnen zijn ministerie. De roep vanuit de samenleving om hem te weg te sturen nam toe. President Volodymyr Zelensky, in 2019 gekozen met de belofte om corruptie aan te pakken, gaf hier gehoor aan. In Oekraïne werkt druk van onderaf, van actieve en mondige burgers. Dat was al zo voor de oorlog, maar ook tijdens.
Zo gaat het ook in de schuilkelder in Zaporizja. Onderwijsambtenaar Viktoria Kinebas is uitgenodigd om met eigen ogen de conditie van de schuilkelder te zien. Activiste Zvjerjeva: „De ouders eisen een beslissing over de renovatie.”
„Het geld voor de renovatie is er”, antwoordt Kinebas. „De subsidie is binnen. Alles duurde langer vanwege het gebrek aan ambtenaren. Maar inmiddels moeten we alleen nog een aanbesteding doen om te bepalen welk bedrijf de schuilkelder gaat renoveren.”
Dan mengt Lysenko zich in het gesprek. Als vertegenwoordiger van de oudercommissie heeft ze Kinebas al eens gesproken over de schuilkelder. „Viktoria Viktorivna”, begint Lysenko in de Oekraïense beleefdheidsvorm. „U verzekerde dat de ouders zich geen zorgen hoefden te maken. Dat de schuilkelder zou worden gerenoveerd. Maar er gaat steeds een maand voorbij en er gebeurt niks. Geen reparatie, geen antwoorden, niemand praat met ons. Terwijl Zaporizja al anderhalf jaar wordt beschoten.”
Na de Majdanrevolutie in 2014, toen de demonstranten protesteerden tegen corruptie, werd activisme een van de kenmerken van de Oekraïense samenleving. Overal doken activisten op die de autoriteiten controleerden of de samenleving maatschappelijk bewuster maakten: van corruptiebestrijders in Odesa tot een alternatief kunstplatform in Marioepol, sinds vorig jaar bezet door Rusland, met evenementen over feminisme en lhbt.
In oorlogstijd is dat niet anders. Op een zondag in Zaporizja loopt een excursiegroep door de stad langs constructivistische Sovjetgebouwen uit de jaren twintig en dertig waarbij tegelijkertijd de aandacht gaat naar de repressie en terreur in Oekraïne in die jaren onder Stalin. De gids brengt de deelnemers hiermee historisch besef bij en legt een verband met de huidige Russische machthebbers.
Zvjerjeva laat het niet bij de schuilkelder van gymnasium nummer 6. Op een doordeweekse dag inspecteert ze andere schuilkelders om te zien of die voldoen aan de eisen en of ze makkelijk te vinden zijn. Zvjerjeva heeft ook een persoonlijke motivatie. Tijdens de Tweede Wereldoorlog moest haar grootmoeder, toen vijf jaar, met haar zusje van anderhalf de schuilkelder in tijdens bombardementen. Door de slechte omstandigheden, de kou en de vochtigheid liep het zusje daar een longontsteking op, en stierf. „Tachtig jaar zijn verstreken en de geschiedenis herhaalt zich. Nu worden mijn dochter en ik en honderdduizenden kinderen en hun moeders gedwongen zich te verstoppen voor beschietingen in dezelfde verschrikkelijk vochtige kelders.”
In de schuilkelder van gymnasium nummer 6 belooft Kinebas tegenover Zvjerjeva, de ouders en de advocaat dat de renovatie van de grond komt. Op 10 augustus, benadrukt ze, komt er definitief groen licht. Zvjerjeva hoort het bezorgd aan. Ze maakt zich niet alleen zorgen over de renovatie zelf, maar ook over het geld. „We willen dat het aanbestedingsproces wordt gecontroleerd. Ook willen we dat er toezicht is op de renovatie.” Ze doelt op mogelijke corruptie: geld dat bestemd is voor de renovatie kan verdwijnen in de zakken van de aannemer die de buit verdeelt met ambtenaren die op hun beurt de opdracht aan deze aannemer hebben toegewezen. Samen met de ouders hamert Zvjerjeva op transparantie.
Als Kinebas is vertrokken, bespreken de betrokkenen buiten de volgende stappen. Zvjerjeva benadrukt het belang van het onder druk blijven zetten van de lokale bestuurders. „Als dat we dat doen, reageren ze onmiddellijk. Wij betalen immers belasting en zij moeten ons geld uitgeven aan wat de samenleving eist.”
Ze legt uit hoe je druk uitoefent op de autoriteiten. „Als ambtenaren niet reageren, verzamel je activisten, journalisten, bericht je op sociale media en zend je live acties uit om zo veel mogelijk inwoners te bereiken. Zo zetten we de autoriteiten onder druk. Vier maanden lang negeerde Kinebas ons. Maar nu lokale en Europese journalisten en activisten achter haar aan zitten, kan ze niet meer om ons heen. Ze begrijpt dat we niet opgeven en dat we het anders hogerop zoeken. Dat wil ze voorkomen.”
Als de ouders uiteengaan, blijven de ouders Viktoria Kovaljova en Lysenko nog even achter. Kovaljova (40) brengt hun vasthoudendheid in verband met de oorlog. „Nu zie je ook waarom we ons niet neerleggen bij de Russische agressie. We weten wat we willen. We zijn bereid ervoor te vechten. Dit is het verschil tussen onze visie op het hedendaagse Oekraïne en wat Rusland ons wil opleggen.” Lysenko gaat daarop verder en legt het structurele probleem achter de schuilkelder bloot: „De overheid luistert meer niet dan wel. Geslotenheid is een eigenschap van de bestuurlijke elite. Liever hebben ze dat de burgers zwijgen. Dat is makkelijker voor hen.”
De aanwezige advocaat Serhi Koerdas (41) – hij doet familiezaken – voelt zich genoodzaakt om zijn stem te laten horen, vertelt hij na afloop in een koffiebar. „Ik hoor me eigenlijk te focussen op mijn advocatuur. Anderen moeten eigenlijk de overheid controleren.” Dit mechanisme ontbreekt in Oekraïne, vindt Koerdas. Anti-corruptiebureaus als NABU werken volgens hem niet effectief. Er is maar één manier om de autoriteiten onder druk te zetten en dat is als burgers zich verenigen.
Hij stuitte al eens op vermoedelijke corruptiezaken in Zaporizja en betrok daarbij lokale en landelijke media die erover berichtten. „De lokale autoriteiten zijn bang voor het licht.” Ze deinsden vervolgens terug, vertelt Koerdas, uit angst om via de rechter of door de regering in Kyiv gestraft te worden. De regering voelt niet alleen de druk van onderaf, maar ook van bovenaf. Het Westen, dat wapens en geld stuurt, verlangt dat Oekraïne corruptie aanpakt. Als burgers en media zouden zwijgen, zou er dan meer corruptie zijn in Zaporizja? Ongetwijfeld, zegt Koerdas.
Begin september schrijft activiste Zvjerjeva via de chatapp Viber dat de renovatie is begonnen. Alles is openbaar en openlijk te volgen via Prozorro, een openbaar register met aanbestedingen, meldt ze. Ze houdt de uitgaven in de gaten in relatie tot de inkoopprijzen, de geleverde kwaliteit en het aantal gewerkte uren. Zodat daar niet mee gesjoemeld kan worden. De druk heeft geholpen, stelt ze: er was anders niets gebeurd met de schuilkelder, want er is geen renovatiebeleid voor schuilkelders in Zaporizja.
Terwijl dat juist hard nodig is. Ook na de oorlog. „Zelfs na de overwinning zijn we nog steeds buren van een terroristisch land, van agressors. Een goede schuilkelder redt levens.”
U kunt ons via dit formulier informeren over taalfouten of feitelijke onjuistheden, dat stellen wij zeer op prijs. Berichten over andere zaken worden niet gelezen.
Source: NRC