Extinction Rebellion (XR) hoopt zaterdag tienduizend mensen naar Den Haag te lokken voor opnieuw een blokkade van de A12. Deze keer belooft de beweging de snelweg permanent te blokkeren ‘totdat de fossiele subsidies zijn afgeschaft’.
Er zullen muzikanten bij zijn, advocaten en acteurs. Grootouders, ondernemers en gemeenteambtenaren. ‘Wij zijn mensen uit alle hoeken van het land, van verschillende leeftijden en achtergronden’, aldus de website.
Maar is XR wel de afspiegeling, die het beweert te zijn? Afgelopen week ontstond daarover discussie, nadat actrice en schrijver Maryam Hassouni op OneWorld een essay had gepubliceerd met de kop ‘Naïeve XR-strategie werkt alleen voor witte activisten’.
Hassouni sympathiseert met de doelen van XR, schrijft ze in het stuk, maar voelt zich niet thuis bij de beweging, waar de eurocentrische blik van de witte middenklasse volgens haar overheerst. Ze trof er weinig oog voor de consequenties voor niet-witte deelnemers van de strategie van burgerlijke ongehoorzaamheid, waarbij activisten zich massaal laten arresteren. Tijdens de laatste A12-blokkade in mei pakte de Haagse politie een recordaantal van 1.587 activisten op.
Anneke Stoffelen is verslaggever van de Volkskrant en schrijft onder meer over de multiculturele samenleving. Voor de podcastserie Een soort God onderzocht ze hoe mensen in een sekte belanden.
Deze krant beschreef de afloop van die actie als een ‘vrolijk arrestatiefestival’, waarbij lol werd gemaakt met de politie. Actrice en XR-activist Carice van Houten noemde haar rit in een arrestantenbus ‘een schoolreisje’. Volgens Hassouni is dat koketteren met een mogelijke arrestatie een privilege dat vooral is weggelegd voor relatief welgestelde, witte mensen, die erop durven vertrouwen dat ze wel wegkomen met een smetje op hun strafblad. Iets wat niet zo vanzelfsprekend opgaat voor mensen van kleur.
De discussie over deze monocultuur werd eerder gevoerd in Engeland, waar XR is opgericht. The Guardian berichtte in 2019 over de massa-arrestaties in Londen nadat wegen en treinen waren geblokkeerd. Volgens politiecijfers was 90 procent van de 1.100 aangehouden XR-aanhangers toen wit (in een stad waar bijna de helft van de bevolking dat niet is). In Nederland zijn zulke cijfers niet beschikbaar, maar beelden van eerdere XR-blokkades leren dat de verhouding hier vermoedelijk niet heel anders is.
Waarom slaagt XR er niet in een gemêleerd gezelschap aan de beweging te binden? Sociaal wetenschapper Karen Bell, verbonden aan de universiteit van Glasgow en gespecialiseerd in klimaatrechtvaardigheid, onderzocht in 2021 hoe Britten uit lagere sociaal-economische milieus en niet-witte mensen aankijken tegen XR. Ze concludeert dat ook deze groepen zeer bezorgd zijn over het klimaat, maar dat de methode van ‘disruptieve actie’ hen niet aanspreekt.
‘Je kunt ons niet in de situatie brengen dat we ons vrijwillig laten arresteren’, zegt een van haar geïnterviewden bijvoorbeeld. ‘Mensen van kleur, mensen zoals ik, die opgroeiden in Tottenham in Noord-Londen (waar in 2011 een agent een zwarte man doodschoot, red.), wij gaan niet tegenover de politie staan. Wij steken de weg over.’
Daarnaast ergerden de ondervraagden zich aan het gebrek aan inlevingsvermogen van XR-activisten, die in hun beleving voetstoots aannemen dat iedereen wel even vrij kan nemen om actie te voeren. Of er te gemakkelijk van uit gaan dat de door hun acties veroorzaakte vertragingen geen ernstige gevolgen hebben. Een schoonmaker of een productiemedewerker in een fabriek riskeert op sommige plekken ontslag als hij tien minuten te laat komt, constateert Bell, iets wat veel mensen in een riantere positie zich nauwelijks kunnen voorstellen. ‘Er is de algemene veronderstelling bij de middenklasse dat de eigen ervaringen universeel zijn.’
Ook in Nederland mogen ‘sommige mensen meer fouten maken dan anderen’, ziet Samira I. Ibrahim, theoloog, hydroloog en een van de acht jongeren die door de Rijksoverheid is benoemd tot Klimaatambassadeur van de Toekomst. Ze wijst erop dat de kans dat je tijdens een sollicitatie wordt achtervolgd door bijvoorbeeld een aantekening op je strafblad, groter is voor mensen van kleur of met een niet-Nederlandse achternaam. Onderzoek van het College voor de Rechten van de Mens toonde aan dat sollicitanten met een Nederlands klinkende naam zelfs met een strafblad een grotere kans hebben om uitgenodigd te worden voor een sollicitatiegesprek dan mensen met een niet-Nederlandse naam zónder strafblad.
Als je als beweging massa-arrestaties als tactiek hanteert, moet je er volgens Ibrahim dus bij stilstaan dat je vrijwillig laten arresteren voor veel mensen om die reden not done is.
Volgens XR is hier ook veel aandacht voor, en kun je bovendien genoeg bijdragen als je je niet wilt laten arresteren. Toch snapt XR-woordvoerder Aaron Pereira goed dat mensen met een migratieachtergrond een drempel voelen om mee te doen, ‘bijvoorbeeld als je familie uit een land komt waar het niet vanzelfsprekend is dat je de politie kunt vertrouwen.’
Zelf heeft hij na lang wikken en wegen besloten dat het klimaatprobleem een arrestatie waard is. ‘Soms voel ik me schuldig tegenover mijn ouders, die uit India naar Europa zijn geëmigreerd en keihard hebben gewerkt om mij en mijn broer een toekomst te geven, een paspoort en een universitaire opleiding. Het idee dat ik die kansen mogelijk verspeel, dat kan ik mijn ouders niet uitleggen.’
Hoewel veel XR-aanhangers welwillend reageerden op de kritiek van Maryam Hassouni op OneWorld, klonk er in sommige reacties ook enige wanhoop door: hoe moet het dan wel? De ene XR-activist liet op X weten een morele plicht te voelen om gebruik te maken van zijn privilege, juist omdat anderen die mogelijkheid niet hebben. Anderen zagen dat dan weer als superioriteitsdenken in zijn puurste vorm.
Wetenschapper Bell concludeerde op basis van haar onderzoek dat XR een enorme transformatie nodig heeft, wil het werkelijk toegankelijk zijn voor iedereen. In de tussentijd is het volgens haar constructiever om als XR bestaande initiatieven van gekleurde activisten te ondersteunen, in plaats van mensen van kleur over te halen zich aan te sluiten bij een ‘witte’ beweging.
XR Nederland omarmt dat idee volgens Pereira, bijvoorbeeld door aansluiting bij het collectief De *beweging. Daarin werken in aanloop naar de verkiezingen zeventig belangengroepen samen, van Kick Out Zwarte Piet, FNV Young tot MiGreat. ‘Racisme, dekolonisatie, armoede, de vluchtelingenproblematiek en het klimaatprobleem: uiteindelijk hangt alles met elkaar samen’, zegt Pereira. ‘Dat moeten we blijven benadrukken.’
Om u deze content te kunnen laten zien, hebben wij uw toestemming nodig om cookies te plaatsen. Open uw cookie-instellingen om te kiezen welke cookies u wilt accepteren. Voor een optimale gebruikservaring van onze site selecteert u "Accepteer alles". U kunt ook alleen de sociale content aanzetten: vink hiervoor "Cookies accepteren van sociale media" aan.
U bent niet ingelogd
Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2023 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden