N.B. Het kan zijn dat elementen ontbreken aan deze printversie.
Historicus en journalist Hubert Smeets schrijft om de week een column over binnenlandse en buitenlandse politiek. Tot eind 2021 schreef hij een column over de kantelende wereldorde.
Historicus en journalist Hubert Smeets schrijft om de week een column over binnenlandse en buitenlandse politiek. Tot eind 2021 schreef hij een column over de kantelende wereldorde.
Hubert Smeets werkt sinds 2016 voor het journalistieke expertplatform Raam op Rusland, waarvan hij een der oprichters is. Hij was daarvoor drie decennia redacteur van NRC Handelsblad, waar hij werkte als stadsverslaggever in Amsterdam, politiek redacteur, correspondent in Moskou, adjunct-hoofdredacteur, chef boekenbijlage en commentator. Tussen 2002 en 2007 was hij hoofdredacteur van weekblad De Groene Amsterdammer. Hij schreef onder andere de monografie De wraak van Poetin. Rusland contra Europa (Prometheus, 2015), dat in 2022 met een nieuw voorwoord is herdrukt, en de biografie Een wonderbaarlijk politicus. Hans van Mierlo, 1931-2010 (De Bezige Bij, 2021).
Meer artikelen van Hubert Smeets
De officieuze verkiezingsuitslag laat nog 77 dagen op zich wachten en niet alle partijen hebben hun programma’s gepresenteerd. Toch is een drastische conclusie nu al te trekken. We verkeren in een tijd waarin niet individuele maar collectieve burgers ‘grip’ opeisen. Het liberale tijdperk, dat voor Nederland werd aangekondigd door VVD-fractievoorzitter Koos Rietkerk (1977-1981) die na de val van het kabinet-Den Uyl (1973-1977) haarscherp een nieuwe tijdgeest ontwaarde en die later op zijn wenken werd bediend met de opmars van Margaret Thatcher (1979) en Ronald Reagan (1980), is na vier decennia voorbij.
Zelfs Rietkerks VVD doet geen moeite meer om het vaandel hoog te houden. In haar nieuwe verkiezingsprogramma Ruimte geven. Grenzen stellen is het begrip liberaal niet veel meer dan een leeg begrip om onze pluriforme parlementaire democratie van een bijvoeglijk naamwoord te voorzien. De VVD gebruikt het woord ‘eigen’ weliswaar vol overgave, bijvoorbeeld voor de eigen onderneming, baan, woning, gezondheidsrisico’s en tot slot uiteraard ook de „eigen broek”. Maar in politieke zin wil de VVD meer grip op de maatschappij, net zoals Verenigd Links van GroenLinks en PvdA dat wil. Het woord ‘plicht’ komt in het VVD-programma dan ook vaker voor dan het begrip ‘vrijheid’ en zelfs tweemaal meer dan ‘recht’. Het individu doemt alleen in criminele zin op, kortom als suspect sujet.
Volt en later deze maand D66 zullen de eer nog hoog proberen te houden. Maar verder hoeft het klassieke liberalisme niet op veel steun te rekenen.
Ook deze krant staat niet vooraan om het liberale tijdperk te verdedigen tegenover de wederopstanding van de familie-Doorsnee en van de oliestook uit de jaren vijftig. NRC Handelsblad werd 53 jaar geleden opgericht onder het motto dat „de vrije ontplooiing van de gaven die in de individuele mens verborgen liggen, het hoogst bereikbare ideaal” is. „Alles wat die vrije ontplooiing remt of verkrampt, stuit op ons wantrouwen”, aldus de Beginselen anno 1970.
Nu worstelt de redactie met de entrée van Pieter Omtzigt. Zijn Nieuw Sociaal Contract streeft naar een corporatistisch Nederland. Vorige maand publiceerde zijn partij haar ‘Grondslagen’, waarin het individu alleen in negatieve zin figureert. Maar blijkens een hoofdredactioneel commentaar twee dagen later, is dat voor NRC nu even niet de hoofdzaak en ook niet zo belangrijk dat de hoofdredactie er haar vingers aan wil branden.
De teloorgang van het vrije ontplooiingsliberalisme is geen wonder. Net als de economie, kent de politiek korte en lange golven. Tussen beide bestaat een wisselwerking.
De nu weggeëbde lange liberale golf was een antwoord op de noden van de ict-economie. Die zou beter gedijen in een meer horizontale maatschappij waarin burgers ook eigen verantwoordelijkheden kregen. Voordien hadden het totalitarisme (kwart eeuw fascisme; driekwart eeuw communisme) en de klassieke verzorgingsstaatgolf in naoorlogs Noordwest-Europa (ongeveer vier decennia christen- en/of sociaal-democratie) hun basis gehad in het hiërarchische tijdperk van petrochemie en staalindustrie, waarin de partij of de zuil de politieke orde domineerde.
Wat de huidige, vierde industriële, revolutie in de lange ideologische golf in petto heeft, is ongewis. Anno 2023 heeft zich nog geen Rietkerk aangediend. Maar op grond van de programma’s lijkt zich een mix aan te dienen van enerzijds een consumptief nostalgisch gemeenschapsdenken, vol nabuurschap en ander sociaal collectivisme, en anderzijds een grootstedelijk progressief links, dat ook niet zonder collectieve dwang kan.
Niet ‘vrijheid’ maar ‘grip’ is nu het gemeenschappelijke toverwoord. Het klassieke liberalisme zit daartussen klem.
U kunt ons via dit formulier informeren over taalfouten of feitelijke onjuistheden, dat stellen wij zeer op prijs. Berichten over andere zaken worden niet gelezen.
Source: NRC