Gerda en Jurgen Deceuninck kregen eind 2021 een excuusbrief van premier Mark Rutte. Hij schreef daarin expliciet dat zij geen fraudeurs zijn en beloofde dat het kabinet er alles aan zou doen om het leed dat zij als gedupeerden van het kinderopvangtoeslagenschandaal hebben geleden, te vergoeden.
Twee jaar later staat het echtpaar uit Pesse nog steeds in de rechtbank om hun uit huis geplaatste dochters terug te krijgen. De meisjes, die volgens Gerda en Jurgen ‘tijdelijk’ naar een pleeggezin zouden gaan totdat de ouders hun toeslagenpuinhoop een beetje op orde hadden, zijn negen jaar later nog altijd niet thuis. ‘Rutte heeft beloofd dat er gerechtigheid komt, maar wij en andere ouders hebben nog steeds geen gerechtigheid’, zegt de Drentse. ‘Hoe ga je compenseren dat de overheid al negen jaar onze kinderen heeft?’
Met de parlementaire enquête fraudebeleid en dienstverlening wil de Tweede Kamer de diepere oorzaken achter het toeslagenschandaal achterhalen. De commissie, onder voorzitterschap van D66-Kamerlid Salima Belhaj, onderzoekt hoe de overheid fraude bestrijdt, waarom dat op die manier gebeurt en hoe die bestrijding voor duizenden toeslagontvangers zo vreselijk kon ontsporen. De commissie borduurt voort op het werk van een parlementaire ondervragingscommissie uit 2020. Het eindverslag van die commissie, Ongekend onrecht, betekende het einde van het derde kabinet-Rutte.
De commissie-Belhaj vond het blijkbaar passend om de verhoren onder ede, die zes weken duren, af te trappen met de slachtoffers van de ontspoorde fraudebestrijding. Meer nog dan het echtpaar Deceuninck maakt Dulce Gonçalves-Tavares, een alleenstaande moeder van drie kinderen uit Rotterdam, invoelbaar hoe onrechtvaardig het sanctiesysteem voor toeslagontvangers kan uitpakken.
De Belastingdienst bestempelde Gonçalves-Tavares in 2009 per ambtelijke brief tot fraudeur en beval haar 125 duizend euro aan onterecht ontvangen kinderopvangtoeslag terug te betalen. Ze kwamen in het verhoor voor de commissie niet aan de orde, maar de specifieke omstandigheden in haar casus maken die extra schrijnend.
De kinderen van Gonçalves-Tavares gingen naar kinderopvangcentrum ’t Voortvarend Scheepje. De eigenaresse van dat bedrijf liet alle kinderopvangtoeslagen van haar klanten rechtstreeks op haar bedrijfsrekening storten. Die klanten waren overwegend alleenstaande moeders van niet-Nederlandse afkomst die het toeslagensysteem nauwelijks begrepen. Ze vertrouwden op de informatie van de zeer vriendelijke eigenaresse, die maar al te bereid was hen te helpen met het invullen van de aanvraagformulieren. Een aantal ouders gaf zelfs hun DigiD aan de behulpzame vrouw, want dan kon zij alles makkelijk voor hen regelen.
Het Openbaar Ministerie ontmaskerde de vriendelijke dame later als een cynische profiteur die namens de ouders veel meer toeslag aanvroeg dan het aantal opvanguren rechtvaardigde. Mevrouw is daarvoor strafrechtelijk veroordeeld, maar de Belastingdienst ging de ten onrechte uitbetaalde toeslagen terugvorderen bij ouders die zich niet van de fraude bewust waren. De wet stelt namelijk de ouders verantwoordelijk voor het doorgeven van de juiste informatie.
Misschien wel het meest schrijnende aspect van de hele toeslagenaffaire is de gebleken onmogelijkheid om dit soort individuele en verzachtende omstandigheden bij de overheid aan te kaarten. Gonçalves-Tavares heeft het talloze keren geprobeerd. ‘Als ik de Belastingdienst belde om uitleg te vragen, waren medewerkers in eerste instantie vriendelijk. Totdat ze mijn burgerservicenummer opzochten in hun systeem. Dan wilden ze niet meer luisteren, werden soms onbeschoft. Dan was het: U hebt dit allemaal aan uzelf te danken. U bent fraudeur. U moet gewoon betalen.’
De Rotterdamse neemt het die medewerkers niet eens kwalijk, zegt ze. ‘Ze moesten een interne richtlijn volgen die geen enkele ruimte liet voor toegeeflijkheid. Medewerkers die tegen hun collega’s zeiden: ‘deze vrouw heeft gelijk, zij is geen fraudeur’ kregen te horen: nee, al deze ouders moeten gestraft, al haar toeslagen moeten op nul. Toen ik mijn dossier onder ogen kreeg, dacht ik: dit is niet menselijk.’
Ook het echtpaar Deceuninck heeft ervaren dat de Belastingdienst geen enkele aandacht had voor individuele omstandigheden. Elke toeslagouder werd volgens een standaardmethode aangepakt, ook in de rechtbank. Mensen die de Belastingdienst welbewust voor tienduizenden euro’s hadden opgelicht kregen exact dezelfde financiële sanctie opgelegd als Gonçalves-Tavares, die gedupeerd werd door andermans toeslagenfraude.
Twee hoogleraren die onderzoek hebben gedaan naar de manier waarop de sociale zekerheid de afgelopen dertig jaar door de politiek is vormgegeven, merkten voor de parlementaire enquêtecommissie op dat onder andere de Raad van State en de Algemene Rekenkamer al voor de invoering van de fraudewetgeving waarschuwden voor de mankementen van deze wet.
Hoogleraar politieke communicatie Wouter van Atteveldt constateerde ter afsluiting dat dit doorgaans te wijten is aan politiek opportunisme. ‘Wat we vaak zien, is dat het coalitiebelang in de Tweede Kamer zwaarder weegt dan het kritisch controleren van de eigen regering. Omdat de coalitie in de Tweede Kamer altijd een meerderheid heeft, haalt zo’n slechte wet het bij de stemming toch wel.’
Om u deze content te kunnen laten zien, hebben wij uw toestemming nodig om cookies te plaatsen. Open uw cookie-instellingen om te kiezen welke cookies u wilt accepteren. Voor een optimale gebruikservaring van onze site selecteert u "Accepteer alles". U kunt ook alleen de sociale content aanzetten: vink hiervoor "Cookies accepteren van sociale media" aan.
U bent niet ingelogd
Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2023 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden