In haar onthutsende documentaire How to Save a Dead Friend geeft de Russische Maroesja Syrojetsjkovskaja (34) de verloren generatie millennials uit Moskou een gezicht. De Volkskrant sprak de filmmaker, die net als veel leeftijdgenoten de repressie in haar land ontvluchtte.
De film How to Save a Dead Friend opent met een begrafenis op een kerkhof in Moskou. Daar heeft een groepje mensen zich in diepe rouw verzameld. ‘Laat hem los,’ zegt een wenende moeder tegen haar snikkende dochter Maroesja. ‘Er is niets meer wat je voor Kimi kunt doen.’
Kimi is Kimi Morjev, de grote liefde van Maroesja. In haar onthutsende documentaire How to Save a Dead Friend zien we hoe hij heeft gekozen voor een route richting zelfdestructie. Dat lot treft meer van hun generatiegenoten. Deze millennials verdragen, kort gezegd, het huidige klimaat van repressie in Rusland niet meer.
In een beschrijving van een proces van twaalf jaar – preciezer: het tijdvak 2005-2017 – laat dit intieme verslag zien hoe dat werkt. De documentaire van ruim 100 minuten is een soort collage, opgebouwd uit flarden en beeldsnippers, gedraaid met de handycam, met stukjes animatie en een paar shots met een drone. Zo geeft de film een verloren generatie een gezicht. Het is een bericht uit de ongezouten Russische werkelijkheid, dat je door alle vormen van censuur toch maar zelden ziet.
Het is eind augustus, en regisseur Maroesja Syrojetsjkovskaja (34) zit op een bankje in het Amsterdamse filmhuis Lab111. Tegenwoordig woont ze afwisselend in Tel Aviv en Wenen, en ze is even in Nederland ter promotie van haar documentaire. Maar kan ze eigenlijk wel vrijuit spreken? Ze heeft toch nog familie in Moskou?
‘Dat hangt af van wat ik ga vertellen. Er zijn dingen die mij en mijn familie in gevaar zouden kunnen brengen. Daar zal ik dan op letten.’ Als het gesprek te pijnlijk wordt, glimlacht ze – ‘Dat doe ik altijd als ik nerveus word’ – en zwijgt veelbetekenend.
Lees ook onze recensie
Met bedrieglijk luchtige bravoure danst het aangrijpende How to Save a Dead Friend door de tijd ★★★★☆
Dit kan ze wel kwijt: ‘Mijn film gaat over hoe een politiestaat zich langzaamaan ontvouwt. Rusland is zo veranderd in de loop der jaren. De repressie is nu, met de oorlog in Oekraïne, nog erger dan ten tijde van mijn film. Maar we zagen het al wel aankomen.’
Zeker, ze hebben gedemonstreerd voor meer vrijheden. ‘Maar de jeugdige demonstranten werden in elkaar geslagen – het werd heftiger en heftiger. Vanaf mei 2012 begon de politie steeds agressiever te worden, en als je werd gearresteerd, ging je meteen voor jaren de gevangenis in. Ze intimideerden ons om vooral niet langer de straat op te gaan. Ik ben ook opgepakt.’
Lang dacht haar generatie: de repressie is voelbaar, maar het is tenminste nog lang niet zo slecht als in Belarus. ‘Achteraf liepen ze slechts een paar jaar op ons voor als het om onderdrukking gaat. In Belarus kon je onze toekomst al zien. Dat hebben we in Moskou nu wel ingehaald.’
En wat doe je dan als je de straat niet meer op kunt? Dan creëer je een particuliere wereld binnenskamers. Ver van de boze buitenwereld, al is het maar op een rommelige etage in een treurige Moskouse buitenwijk.
Daar bestaat in Rusland een begrip voor: volja , de vrije wil. Een diepgeworteld verzet binnen de Russische ziel. Je vindt het al terug in de strijd van de dichters tegen de tsaar. Zij zochten vergetelheid in de roes van de drank. In het geval van Kimi en een deel van zijn vrienden uitte die vlucht zich vooral in het gebruik van harddrugs.
Syrojetsjkovskaja: ‘Ja, we hadden onze eigen binnenwereld. Als ik ’s avonds naar buiten ging, was het vooral om naar de filmschool in Moskou te gaan als er een interessante lezing werd gegeven. Of we gingen naar bandjes kijken. Ik zat zelf ook in een bandje, als zangeres.’
Maar aan dat nog wel toegestane vertier kwam dus ook een eind. Kimi, een student geschiedenis met (toen nog) het uiterlijk van een Russische Kurt Cobain, wordt in haar homemovie steeds bozer en depressiever. Is dat iets typisch Russisch? ‘Dat weet ik niet, maar ik weet wel dat veel jonge mensen in Rusland problemen hebben met hun mentale gezondheid. Omdat de toekomst zo uitzichtloos oogt. Er was weinig psychiatrische begeleiding, dat is een van de redenen dat veel jongeren geen uitweg meer zagen.’
Rusland loopt niet met de cijfers te koop, maar volgens een rapport van Unicef gaat het zeker om vierduizend zelfmoordpogingen per jaar, waarbij zo’n vijftienhonderd tieners overlijden. Alleen in Kazachstan en Belarus liggen de cijfers nog hoger.
In de film wordt een hele trits namen opgesomd van jongeren uit hun vriendengroep die achter elkaar uit het leven stapten. ‘Van jezelf weet je vaak niet dat je depressief bent’, zegt Syrojetsjkovskaja. ‘Ik wist het in ieder geval niet. Daar kwam ik pas achter toen ik eind twintig was, en er in Moskou voor werd behandeld. Sindsdien voel ik me een stuk beter, maar toen ik 15 was speelde ook ik met het idee van zelfmoord. Je denkt: dus dit is het leven? Hoort het zo te voelen? Is dit nou alles? Maar toen kwam ik Kimi tegen. Hij maakte me blij, hij was de liefde van mijn leven.’
Nee, zegt ze, het is niet zo dat het vroeger thuis al mis was. ‘Ik kom uit een academisch milieu, mijn ouders zijn allebei bioloog. Dat wilde ik zelf ook worden, totdat ik viel voor de film en de opleiding tot documentairemaker ging volgen. Maar als je depressief bent, heeft dat niet zozeer met je milieu of je afkomst te maken. Het kan helpen als je uit een stabiel gezin komt, maar het is toch in de eerste plaats een geestesziekte.’
Wellicht helpt de hele dag naar de doemmuziek van Joy Division luisteren ook niet. Love Will Tear Us Apart, geen fijn vooruitzicht. Zanger Ian Curtis stapte als 23-jarige zelf uit het leven. Kimi kende al diens teksten uit het hoofd. ‘Wat ons aantrok in de postpunk van Joy Division, was dat zij vergelijkbare gevoelens in een kunstvorm goten. Ze zongen erover hoe ze daarmee dealden. Daar hadden we veel steun aan.’
No future – het druipt van de film af. Als in de keiharde vroege jaren tachtig, met krakersrellen en hanenkammen, maar dan een keertje of duizend erger. Een clash van generaties. Met zelfspot benoemen ze de hele toestand in de film als volgt: we leven in de Federatie van Depressie.
Wat kan ze zeggen over Poetin?
Syrojetsjkovskaja zucht. ‘Nou ja... Poetin is de leider van een totalitaire staat die toevallig mijn thuisland is. (Slikt). Hij is nu 23 jaar aan de macht. Eigenlijk bizar, toch? Ikzelf kan me de tijd van voor Poetin nog wel herinneren, maar er zijn jongeren die werden geboren toen hij al president was. Hij bedient zich van het klassieke palet: oppositie de mond snoeren, de vrije pers aan banden leggen. Veel journalisten zijn net als ik naar het buitenland gevlucht. Het was dat, of de gevangenis.’
Zoals de nieuwssite The Moscow Times, die nu vanuit Amsterdam werkt. ‘Het kan niet anders, want binnen de Russische media vind je enkel propaganda voor de staat, al jaren. Toch hebben we de hoop op verandering niet opgegeven. Het is natuurlijk niet zo dat alle inwoners van totalitaire staten als Iran of Belarus... dat alle burgers halve nazi’s zijn. Ze zijn niet allemaal hetzelfde. Dat is juist de tragiek.’
Hoe kijkt ze terug op haar gedoemde relatie met Kimi? De jongen die in de film zegt: ‘De enige manier om met de dood om te gaan is door er iedere dag aan te denken.’ En die door overmatig drugsgebruik op 4 november 2016 overleed.
‘De mensen vragen: kon Kimi zijn energie niet in andere dingen stoppen? Koop een fiets. Begin een band. Schrijf een boek. Maak een film. Ga sporten. Raap jezelf bij elkaar en ga iets doen. Maar zo werkt het dus niet bij depressiviteit. Voor mij was het ronduit tragisch dat Kimi aan het eind over alles begon te liegen. Dat hoort bij problematisch drugsgebruik. Maar ik heb hem allang vergeven, hoor. Mensen maken fouten en doen rare dingen, en ze hebben gebreken, maar dat maakt ze mensen.’
Een bijna niet te beantwoorden vraag tot slot: denkt ze dat het ooit nog goedkomt met Rusland?
‘Wij Russen weten: niets is voor eeuwig. Dat is dan weer het mooie. Aan het eind van mijn film geef ik de kijker toch nog een sprankje hoop mee. Dat liefde nog altijd sterker is dan de dood. En dat je je vrienden, en de mensen met wie je bent opgegroeid, bij je kunt houden in je ziel. En tegenwoordig zelfs digitaal. Op je computer, in je film. Daar slaat de titel van mijn documentaire op. Die geruststelling is mijn anker. Dat biedt troost.’
Op de vraag wat haar culturele favorieten zijn, noemt Maroesja Syrojetsjkovskaja drie kunstwerken:
Speelfilm De spiegel (1975) van Andrej Tarkovski, over een stervende man die terugkijkt op het stalinisme.
Documentaire Manifesto (2022) van Angie Vinchito (pseudoniem), samengesteld uit vaak schokkende found footage van Russische scholieren die hun belevingswereld vastleggen met hun mobieltjes, tot gewelddadige docenten en schoolschutters aan toe.
Roman Moskou op sterk water (1973) van Venedikt Jerofejev, een absurdistisch reisverhaal over een alcoholistische vader die zijn zoontje in een provincieplaats gaat opzoeken.
Om u deze content te kunnen laten zien, hebben wij uw toestemming nodig om cookies te plaatsen. Open uw cookie-instellingen om te kiezen welke cookies u wilt accepteren. Voor een optimale gebruikservaring van onze site selecteert u "Accepteer alles". U kunt ook alleen de sociale content aanzetten: vink hiervoor "Cookies accepteren van sociale media" aan.
U bent niet ingelogd
Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2023 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden