Zonder zand geen beton, cement, glas of ophogingen voor wegen. Dat maakt het een kostbare grondstof. Waar bijvoorbeeld woestijnzand te glad is, ligt er in zee ruwer zand dat ideaal is voor industriële toepassingen en de bouw.
Jaarlijks wordt inmiddels 4- tot 8 miljard ton zand en andere sedimenten uit zeeën gehaald, concludeert het Unep op basis van data uit de baggerindustrie. De VN-organisatie spreekt van zandwinning op een ‘alarmerende’ schaal. Die kan onder andere leiden tot afkalvende kusten en verzilting van grondwater. Bodemleven verdwijnt, terwijl opdwarrelend sediment koraalriffen en zeegrassen kan verstikken. Volgens Pascal Peduzzi van het Unep zuigen sommige bedrijven zand af tot op de rotsbodem, waardoor het leven er ‘mogelijk nooit meer herstelt’.
Volgens het Unep voeren rivieren wereldwijd nog wel meer zand aan dan er wordt gewonnen, maar is dat op sommige locaties al niet meer het geval. Een van die plekken is de Noordzee.
Over de auteur
Niels Waarlo is algemeen verslaggever van de Volkskrant. Eerder werkte hij op de wetenschapsredactie en schreef hij over tech.
‘Absoluut’, zegt Martin Baptist, marien ecoloog aan de Wageningen Universiteit. Hij leidt een Nederlands onderzoek naar de gevolgen van zandwinning in de Noordzee, waar meerdere onderzoeksinstituten en baggerbedrijven bij betrokken zijn. ‘Nederland is als klein landje een hoofdrolspeler als het aankomt op zandwinning’, weet hij. De Noordzee is immers zo ondiep dat er enorme hoeveelheden voor het grijpen liggen.
Nederland haalt jaarlijks ruwweg 30 miljoen kubieke meter zand uit de Noordzee, aldus het onderzoeksconsortium onder leiding van Baptist. Dat komt overeen met een lap zeebodem ter grootte van Schiermonnikoog van 80 centimeter dik. Ongeveer de helft van het zand is bedoeld voor kustbescherming, de andere helft gaat het land op voor zaken als woningbouw.
Dat er meer zand uit de Noordzee verdwijnt dan erbij komt, is minder alarmerend dan het klinkt, aldus Baptist: er ligt nog eeuwenlang genoeg. Daarnaast mogen bedrijven zand alleen wegzuigen op waterdiepten van minstens 20 meter, om kusterosie te voorkomen.
In de Noordzee is ecologische schade het probleem, zegt hij. Zuig je zand op, dan sterft alles wat erin leeft. Vervolgens duurt het jaren voordat dit bodemleven, van zeesterren en schelpdieren tot platvissen, weer is hersteld.
Dat is precies de vraag die Baptist de komende jaren hoopt te beantwoorden met zijn onderzoek. Zo wil hij weten wat beter is: diepe of oppervlakkige zandwinning. Het meeste bodemleven bevindt zich in de bovenste 30 centimeter, wijst hij, dus zou je zeggen: graaf vooral lekker diep, dan verstoor je een kleinere oppervlakte voor dezelfde hoeveelheid zand.
‘Alleen kan in metersdiepe putten of geulen de stroming vertragen of stilvallen’, zegt de bioloog. ‘Er komt geen zandige bodem maar modderig slib te liggen. Mogelijk ontstaat er zelfs zuurstofloosheid. Je verandert de leefomgeving op die plek voor tientallen, misschien honderden jaren.’ Hij wil weten welke winmethode, of welke combinatie hiervan, op de lange termijn de minste schade aanricht. ‘Want we zullen helaas toch zand moeten winnen.’
Volgens Baptist zijn Van Oord en Boskalis, de bedrijven die bij het onderzoek betrokken zijn, van plan de conclusies uit het onderzoek ter harte te nemen. ‘Dat is bedrijfsmatig ook wel slim’, zegt hij. ‘Ze kunnen er internationaal mee adverteren dat ze goede technieken in huis hebben om milieueffecten te beperken.’
Zeker niet. Het meeste zand wordt gewonnen op land, en in grote delen van de wereld gebeurt dit ongereguleerd, meldde het VN-Milieuprogramma vorig jaar al in een rapport. De organisatie vindt strengere wetgeving en handhaving nodig.
Ongecontroleerde zandwinning beschadigt ook op land ecosystemen en veroorzaakt ernstige erosie van land en rivieroevers, onder meer in de Vietnamese Mekongdelta. Dit probleem is al jaren bekend: een ‘tragedie’ ligt op de loer, waarschuwden Amerikaanse en Duitse wetenschappers bijvoorbeeld in 2017 in vakblad Science.
In India is bovendien sprake van een ‘zandmaffia’: criminele groepen die grof geld verdienen met illegale zandwinning. Bij de gewelddadige strijd om wingebieden vonden de afgelopen twintig jaar honderden mensen de dood, volgens Indiase media.
Om u deze content te kunnen laten zien, hebben wij uw toestemming nodig om cookies te plaatsen. Open uw cookie-instellingen om te kiezen welke cookies u wilt accepteren. Voor een optimale gebruikservaring van onze site selecteert u "Accepteer alles". U kunt ook alleen de sociale content aanzetten: vink hiervoor "Cookies accepteren van sociale media" aan.
U bent niet ingelogd
Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2023 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden