VN-chef Antonio Guterres noemt het ‘een epidemie van staatsgrepen’, de Nigeriaanse president Bola Tinubu rept van ‘een schijnbare autocratische besmetting die zich lijkt te verspreiden naar andere delen van het Afrikaanse continent’. De twee mannen reageerden op de staatsgreep vorige week in Gabon, waarbij de lang zittende president Ali Bongo werd afgezet. Een maand eerder vond in Niger nog een militaire staatsgreep plaats. De coups deze zomer waren de zevende en achtste in drie jaar tijd in West- en Centraal-Afrika. Hoewel iedere staatsgreep een eigen dynamiek kent, groeien in presidentiële paleizen overal op het continent de zorgen.
Over de auteur
Joost Bastmeijer is correspondent Afrika voor de Volkskrant. Hij woont in Dakar, Senegal.
Uit angst dat zij de volgende zijn, namen verschillende Afrikaanse staatshoofden voorzorgsmaatregelen. De 90-jarige Paul Biya, die bijna de helft van zijn leven president is van Kameroen, kondigde pal na de staatsgreep van woensdag een plotselinge herschikking van zijn militaire apparaat aan. En ook in Rwanda, waar Paul Kagame sinds de beruchte genocide van 1994 met ijzeren hand regeert, werd de legertop donderdagochtend flink omgeschoffeld. De hervormingen, die volgens experts al even in de pijplijn zaten, moeten voorkomen dat generaals zo veel macht krijgen dat zij de zittende president kunnen afzetten.
Of een reorganisatie van de legertop een staatsgreep zal voorkomen, is nog maar de vraag. In veel Afrikaanse landen zijn de ingrediënten aanwezig voor maatschappelijke onrust: grote onzekerheid door een verslechterende veiligheidssituatie, humanitaire rampen, endemische corruptie en groeiende werkloosheid dragen bij aan een gevoel van onvrede onder de burgerbevolking.
Uit een recente peiling in 34 Afrikaanse landen blijkt dat burgers militair ingrijpen niet categorisch afkeuren. Gemiddeld 42 procent van de ondervraagden stelt tegenover het pan-Afrikaans onderzoekcentrum Afrobarometer dat legers zich nooit in de politiek mogen mengen, terwijl een kleine meerderheid (54 procent) bereid is militair ingrijpen te steunen als gekozen leiders hun macht misbruiken.
Het feit dat veel landen in West- en Centraal-Afrika zijn georganiseerd rond één sterke leider, maakt die regimes ook instabiel. ‘De voormalig Franse kolonies hebben het Franse politieke systeem geërfd en in stand gehouden’, legt de Kameroense analist Leonard Bulle-Nziege uit. In dat gecentraliseerde systeem heeft de president veel macht. ‘Als hij dan nog meer macht naar zich toe trekt, leidt dat al gauw tot machtsmisbruik en corruptie.’ Sommige presidenten, zoals Ali Bongo in Gabon, konden zelfs de grondwet aanpassen. Bulle-Nziege: ‘Op zo’n moment kan de macht van een president alleen worden gebroken door een militaire staatsgreep.’
Wat aspirant-coupplegers extra zelfvertrouwen geeft, is het feit dat de internationale gemeenschap en regionale samenwerkingsverbanden na de coups in Niger en Gabon nauwelijks reageerden. Zo dreigde West-Afrikaans samenwerkingsverband Ecowas wel met een militaire interventie om de coup in Niger terug te draaien, maar tot nu toe is het daar nog niets van gekomen. ‘Ecowas is een zwak, reactionair instituut’, zegt Bulle-Nziege. ‘De symptomen die tot staatsgrepen leidden, werden door hen genegeerd. Het blok is een hond die blaft, maar niet bijt.’
Tsjaad wordt geregeerd door Mahamat Idriss Déby, die twee jaar geleden de macht greep en daarmee zijn plotseling overleden vader opvolgde. Net als in Sahellanden Burkina Faso en Mali is de situatie in Tsjaad instabiel door langdurige burgerconflicten, zegt analist Bulle-Nziege. Bovendien is de familie Déby oppermachtig, net zoals dat het geval was bij de Bongo-familie in Gabon. ‘Als Déby bij de verkiezingen van volgend jaar wordt gekozen als president, is het daarom goed mogelijk dat het leger ingrijpt en net als in Gabon zegt: dit pikken we niet meer.’
In Kameroen heeft Paul Biya het al sinds 6 november 1982 voor het zeggen. De kans dat hij door het hoofd van de Presidentiële Garde wordt afgezet (zoals in Niger en Gabon gebeurde) lijkt klein: al meer dan 20 jaar is een Israëlische ‘consultant’ verantwoordelijkheid voor de veiligheid van de president. Het ligt meer in de lijn der verwachting dat Biya in het harnas sterft: de 90-jarige president kampt al langer met gezondheidsproblemen. ‘Velen nemen daarom aan dat zijn zoon Franck Biya in de coulissen klaarstaat om het stokje over te nemen’, zegt een Kameroense onderzoeker die niet met haar naam in de krant durft. Ze stelt dat Centraal-Afrika gebukt gaat onder een ‘dynastie-mentaliteit’, waarbij presidenten leven als monarchen. ‘Daardoor is de kans groot dat er in de nabije toekomst nog meer staatsgrepen of op zijn minst paleisrevoluties zullen plaatsvinden.’
Vlak na de staatsgreep in Gabon werd bekend dat de Rwandese overheid honderden soldaten, generaals en officieren ‘met pensioen stuurde’. Paul Kagame, de autoritaire leider die Rwanda sinds de genocide in 1994 regeert, wil hiermee ‘kliekvorming’ en een coup voorkomen. Dat zegt schrijver en Rwanda-kenner Michela Wrong. ‘Hij rouleert zijn ambtenaren en militairen aan de lopende band’, legt ze uit. ‘Dat houdt mensen in een voortdurende staat van onzekerheid.’ Als een generaal of officier te veel macht krijgt, wordt deze gedegradeerd of naar het buitenland gestuurd. ‘Hij geeft hooggeplaatste leger- en politiebonzen regelmatig ambassadeursposten. Alles om te voorkomen dat zij een aanhang opbouwen en zich tegen hem keren.’
Om u deze content te kunnen laten zien, hebben wij uw toestemming nodig om cookies te plaatsen. Open uw cookie-instellingen om te kiezen welke cookies u wilt accepteren. Voor een optimale gebruikservaring van onze site selecteert u "Accepteer alles". U kunt ook alleen de sociale content aanzetten: vink hiervoor "Cookies accepteren van sociale media" aan.
U bent niet ingelogd
Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2023 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden