‘We hadden nog maar één repetitie te gaan en moesten opeens stoppen.’ Net voor de eerste lockdown in maart 2020 was de Duitse dirigent Markus Stenz (58) Aufstieg und Fall der Stadt Mahagonny aan het repeteren bij De Nationale Opera. Corona zette een streep door de hele reeks voorstellingen. Nu, drieënhalf jaar later, opent DNO het seizoen met de opera van Kurt Weill over een kapitalistische minimaatschappij die ten onder gaat aan hebzucht.
Stenz leidt het Nederlands Philharmonisch Orkest en een cast waarin de vermaarde sopraan Evelyn Herlitzius terugkeert naar Amsterdam. Zij maakt haar roldebuut als Leokadja Begbick, een van drie voortvluchtigen die Mahagonny stichten, een stad van plezier die prostituees aantrekt en houthakkers uit Alaska verleidt hun dollars uit te geven aan drank en vertier.
In 1930 verstoorden rellende bruinhemden de wereldpremière van Mahagonny in Leipzig. Ze vonden Weills cocktail van klassiek, jazz en revuenummers ‘on-Duits’, en de marxistische denkbeelden van librettist Bertolt Brecht minstens zo weerzinwekkend. Alabama Song , de Engelstalige hit uit de opera, is onder meer door The Doors en David Bowie opgenomen, maar Mahagonny is minder bekend dan Die Dreigroschenoper, ook een samenwerking tussen Weill en Brecht.
Over de auteur
Jenny Camilleri schrijft voor de Volkskrant sinds 2020 over opera.
Tussen de ochtend- en middagrepetitie legt Stenz uit waarom Mahagonny een hoogtepunt is in Weills oeuvre. ‘Het is muzikaal beter dan Die Dreigroschenoper, krachtiger. En het heeft een grotere spanningsboog. Het is weelderig, groots en, ondanks de inspanningen om alles koel te houden, vind ik het uiterst sensueel.’
Mahagonny wordt soms omschreven als een anti-opera. Bent u het hiermee eens?
‘Het is zeker geen traditionele opera, maar het is absoluut geen anti-opera, vanwege de overvloed aan melodieën, de weelderigheid en de koorscènes. Je hebt castleden nodig die kunnen zingen en ook overtuigend kunnen acteren. In dat opzicht gaat Mahagonny verder dan een gewone opera. Dus ik zou zeggen dat het een ‘opera plus’ is.’
Is de antikapitalistische boodschap van Brecht nog steeds relevant?
‘De ultieme boodschap gaat over empathie en is nog ontzettend relevant. In hoeverre doodt geld empathie en liefde en vervreemdt het mensen van elkaar? Het doet er niet toe of je het marxisme aanhangt. Vergeet alle -ismen en bekijk het op een menselijk niveau. In Mahagonny mag alles, zolang je maar geld hebt. Zodra je blut bent, ben je niets meer waard. Je bent een crimineel en je krijgt de doodstraf.’
Waarop legt regisseur Ivo van Hove de nadruk in deze productie?
‘Als je in dit stuk niet verder komt dan: laten we Brechtiaanse technieken toepassen, bijvoorbeeld met een minimalistische enscenering, dan wordt het iets dat bijna over zijn houdbaarheidsdatum heen is. Deze productie is prachtig omdat hij alle boodschappen en gevoelens vertaalt naar onze tijd.’
Hoe doet Van Hove dat?
‘Hij gebruikt moderne visuele technieken: video, camera’s die live filmen op het podium, close-ups van de zangers. Het idee is dat de voorstellingen zienderogen wordt gecreëerd. We beginnen met een leeg podium en eindigen ook weer met een min of meer leeg podium. Het is zoals de titel luidt: Opkomst en ondergang van de stad Mahagonny. De stad ontstaat uit het niets en eindigt in het niets.’
Weill gebruikt instrumenten die je normaal gesproken niet hoort in een symfonieorkest, bijvoorbeeld banjo’s, basgitaren en een bandoneon.
‘Zoals ik zei, het is zo veel meer dan een gewone opera. De piano, bijvoorbeeld, is veel prominenter aanwezig dan in andere opera’s, misschien met uitzondering van Ariadne auf Naxos van Richard Strauss. Er zijn drie saxofoons en een drumstel dat je eerder associeert met jazz. De basgitaren en banjo’s voegen extra kleur en flair toe, maar ze zijn niet alleen cosmetisch. Ze helpen om Mahagonny, een stad in de woestijn, uit te beelden.’
Is de muziek uitdagend voor het orkest?
‘De uitdaging voor het orkest is dat je niet alleen precies speelt wat er op het papier staat, anders haal je de portee van de muziek er niet eruit. Je moet de noten theatrale betekenis geven. ‘Forte’ geeft aan dat je hard moet spelen, maar het kan ook zoveel andere dingen betekenen: uitbundig, enthousiast, venijnig, agressief.’
Bach was voor Weill heel belangrijk. Horen we zijn invloed?
‘Tegen het einde horen we het Kraniche-Duett. Het zijn de laatste woorden van de geliefden, of, beter gezegd, de niet-geliefden, want Jim en Jenny eindigen niet samen. Ze kijken omhoog en zien een kraanvogel en een wolk die parallel aan elkaar vliegen, maar elkaar nooit ontmoeten.
‘De muziek lijkt heel erg op Bachs Matthäuspassion, het orkest wordt teruggebracht tot een baslijn en een paar blaasinstrumenten. De tekst gaat over de essentie van het leven: bestaat de utopie van die liefde? Zo mooi, zo poëtisch. En de koralen zijn duidelijk geïnspireerd op de passies van Bach, waarin het koor commentaar geeft. De meerstemmigheid lijkt op Bachs harmonieën, maar dan net even anders.’
De muziek verandert voortdurend van karakter.
‘En dat maakt dit stuk zo aangrijpend. Weill heeft een perfecte mix van melodieën, ensembles, serieuze en lichte muziek gecreëerd. Deze opera is waanzinnig gedreven, maar er zit ook ontzettend veel diepgang in. Deze mensen zijn intrigerend. Ze raken je. Je voelt hun pijn.’
‘Aufstieg und Fall der Stadt Mahagonny’ van De Nationale Opera is te zien van 6 t/m 27/9.
Markus Stenz zal in Nederland altijd verbonden zijn met het Radio Filharmonisch Orkest, waar hij chef-dirigent was tussen 2012 en 2019. In hun laatste seizoen samen speelde het orkest bij De Nationale Opera Fin de partie, de langverwachte opera van de Hongaarse componist György Kurtág. De voorstelling werd overladen met lovende recensies.
Om u deze content te kunnen laten zien, hebben wij uw toestemming nodig om cookies te plaatsen. Open uw cookie-instellingen om te kiezen welke cookies u wilt accepteren. Voor een optimale gebruikservaring van onze site selecteert u "Accepteer alles". U kunt ook alleen de sociale content aanzetten: vink hiervoor "Cookies accepteren van sociale media" aan.
U bent niet ingelogd
Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2023 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden