Een gemaskerde danseres buigt beleefd voorover op het toneel. Haar decolleté omzoomd met fonkelende strassstenen, het lange zwarte haar elegant opgestoken met bloemen en haar handen zedig gevouwen voor de borst. Of nee, wacht.., misschien buigt ze juist áchterover en steken die handen tussen haar schouderbladen? Bewegen daarom haar ellebogen zo vreemd op de Javaanse muziek? Die vragen borrelen op; vlak voordat de Indonesische danser en choreograaf Didik Nini Thowok zich zwierig omdraait en zijn ware gezicht laat zien. Of nou ja, het gelaat van een oudere dame met rood gestifte lippen, plakwimpers en glitteroogschaduw. Zijn gewone gezicht, zonder pruik en make-up, is wéér wat anders.
Zo zet de 68-jarige Thowok al decennialang zijn publiek op het verkeerde been. Door mannen- en vrouwenrollen door elkaar te husselen en telkens te wisselen van maskers en personages. Soms zacht, soms hard; soms goedaardig, soms boosaardig; soms serieus, soms komisch.
Over de auteur
Noël van Bemmel is correspondent Zuidoost-Azië voor de Volkskrant. Hij woont in Denpasar. Eerder schreef hij over Amsterdam, reizen en defensie.
Oudere Indonesiërs kennen Thowok van televisie, waar hij een graag geziene gast was: de extravagante kunstenaar in roze glitterjurk met een ontregelend verhaal over de ooit zo bloeiende transgendercultuur in Indonesië. Nooit zwaar op de hand, altijd bereid tot een komische act of een vrolijk liedje. Sinds het Indonesische Commissariaat voor de Media in 2016 een verbod instelde op het imiteren van vrouwen op televisie, kan dat echter niet meer. Vanaf zondag 3 september krijgt Thowok wel ruimte op de Tong Tong Fair in Den Haag waar hij optreedt met zijn dansgroep en workshops zal geven.
Wie is deze transgender artiest uit een land waar slechts 9 procent van de inwoners lhbti’ers accepteert (in Nederland is dat 92 procent)?
‘Ik ervaar al sinds mijn jeugd drie soorten discriminatie’, zei Thowok in 2011 tijdens een TED Talk in Jakarta. ‘Ik ben Chinees, ik ben christen en ik ben transgender!’ Op school geloofde naar eigen zeggen niemand in hem. Met een snik in zijn stem: ‘Misschien sta ik daarom nu wel hier.’ Thowok heeft dan net zijn befaamde en zelfbedachte Dwimuka Jali dans laten zien: een afwisseling van Javaanse en Balinese bewegingen, met twee gezichten en twee kostuums. In een luchtig intermezzo verzekert hij het publiek dat hij geboren is als man en dat graag zo houdt. Met een wapperend handgebaar voor zijn kruis: ‘Nog altijd een pedang panjang!’ (een lang zwaard, red).
Thowok werd geboren als Kwee Tjoen Lian, de oudste zoon van een armlastige geitenhuidenverkoper in het plaatsje Temanggung (Midden-Java). Hij leerde folkloristisch dansen op school en van de kapper. Zijn grootvader nam hem mee naar ketoprakvoorstellingen (laagdrempelig Javaans theater) en wajang orang (danstheater), zijn grootmoeder leerde hem kostuums maken.
In 1972 ontvangt Thowok zijn schooldiploma, gekleed in een kebaja (lange blouse voor vrouwen) en een knotje in zijn haar. De kunstacademie in Yogyakarta neemt hem aan op basis van een klassieke vrouwendans. Daar ontpopt hij zich tevens als komisch talent bij het studententoneel. Het oude kruidenvrouwtje (Nini Thowok) dat haar pruik verliest en – wahhh! – een man blijkt. De rol groeit uit tot zijn alter ego. Thowok gaat aan de slag als danser, dansleraar, cabaretier, acteur, zanger en visagist. Hij richt in Yogyakarta zijn eigen dansschool op.
‘Iedereen kent Didik Nini Thowol’, zegt directeur Vera Cruz (een schuilnaam) van lhtbi-belangenorganisatie GAYa Nusantara. ‘Met zijn transgenderdansen bereikt hij alle Indonesiërs, van hoog tot laag. ’ Toch is Thowoks rol in de emancipatie van transpersonen volgens Cruz bescheiden. ‘Men ziet hem vooral als artiest die een rol speelt. Daarom wordt hij geaccepteerd.’ Dat geldt volgens Cruz niet voor gewone transvrouwen in Indonesië. Als voorbeeld noemt hij een razzia vijf jaar geleden in de conservatieve provincie Atjeh waar transvrouwen publiekelijk werden kaalgeschoren en van de politie een cursus ‘mannelijk lopen en praten’ kregen.
Volgens emeritus hoogleraar Saskia Wieringa (genderstudies, Universiteit van Amsterdam) was Thowok een positief rolmodel, toen hij nog op televisie mocht optreden. ‘Nu wordt hij gemarginaliseerd’, zegt Wieringa die de helft van het jaar op Java woont en een boek schrijft over transgendercultuur in Indonesië. Veel traditionele Indonesische cultuur is volgens haar gestaag vervangen door islamitische rituelen. ‘De boodschap van Thowok, dat trans-dansers, trans-huwelijken en trans-priesters ooit een belangrijke rol speelden op diverse Indonesische eilanden, past daar niet in.’
De lage acceptatie van lhbti’ers in Indonesië verklaart de onderzoeker door postkoloniale amnesie – een term die zij bedacht. ‘De nieuwe machthebbers keerden zich nadrukkelijk af van de prekoloniale cultuur, ze droomden van een bourgeois samenleving.’
De afkeer werd volgens Wieringa in de jaren zestig verder gevoed door de jacht op communisten die werden geassocieerd met volkscultuur. ‘De laatste decennia groeide de invloed van islamitische organisaties.’ Omkering van deze trend, stelt zij, vereist een herwaardering van oude tradities, een ruimere interpretatie van de Koran en een ingrijpende aanpassing van grondwet en wetboek van strafrecht. ‘Dat is dus een hele lange weg.’
Didik Nini Thowok houdt ondertussen gewoon vol. ‘Als ik fysiek niet meer kan dansen, kan ik nog steeds praten en mijn kennis delen.’
Programmeur Arnaud Kokosky Deforchaux van de Tong Tong Fair: ‘Didik Nini Thowok is een zeer gewaardeerde artiest in Indonesië. Hij voert als man op hoog niveau vrouwendansen uit en laat ons een kunstvorm zien die al eeuwen bestaat.’
Over de komische noot in zijn werk: ‘Het leven zit vol humor, acteurs en drama. Kijk maar naar de politiek! Maar ik doe het voor mijn sendok nasi (lepel rijst).’
Tegen de Jakarta Post: ‘Ik hou van dansen met maskers. Door leven te blazen in die voorwerpen maak je de tweedeling in ieder mens zichtbaar.’
Om u deze content te kunnen laten zien, hebben wij uw toestemming nodig om cookies te plaatsen. Open uw cookie-instellingen om te kiezen welke cookies u wilt accepteren. Voor een optimale gebruikservaring van onze site selecteert u "Accepteer alles". U kunt ook alleen de sociale content aanzetten: vink hiervoor "Cookies accepteren van sociale media" aan.
U bent niet ingelogd
Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2023 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden