Op een bloedhete zomermiddag zoeken kinderen verkoeling op de waterglijbaan, anderen duiken gillend van plezier omlaag in de achtbaan. Tussen de attracties staan donkergroene struiken, sierlijk gesnoeid in de vorm van exotische dieren, in de opengesperde bek van een vraatzuchtig nijlpaard ligt een jongen uit te rusten in de schaduw. Welkom in Orheiland, het eerste pretpark van Moldavië – en geheel gratis.
Vooral dat laatste is een voordeel, vindt Ecaterina Cioban. De 43-jarige uit Balti zit bij de hoofdingang, waar op een grote boog in schreeuwend gele letters ‘Orheiland’ staat. Haar 13-jarige dochter is zich ergens aan het vermaken. ‘In onze stad zijn zwembaden, maar dat is duur. En mensen die uit een dorp komen, kunnen het al helemaal niet betalen.’ Als het over omstreden oprichter Ilan Sor gaat, houdt Cioban de boot af. ‘Het zijn geruchten. En als iemand echt geld heeft gestolen, dan belandt diegene toch in de gevangenis?’
Als het aan de Moldavische autoriteiten lag, was dit allang gebeurd. Eerder dit jaar legde de rechter Sor 15 jaar gevangenisstraf op voor witwassen en fraude, vanwege betrokkenheid bij het wegsluizen van een miljard euro via Moldavische banken. Sor zegt dat hij onschuldig is. Hij werd in absentia veroordeeld: de 36-jarige oligarch zit sinds 2019 in Israël, dat hem niet uitlevert.
Over de auteur
Arnout le Clercq is correspondent Centraal- en Oost-Europa voor de Volkskrant. Hij woont in Warschau.
Ondertussen bezorgt hij de regering in Chisinau hoofdpijn. President Maia Sandu, die maandag op staatsbezoek is in Nederland, probeert zowel corruptie als de Russische invloed in haar land te bestrijden. Het zijn twee grote uitdagingen voor het pro-Europese en hervormingsgezinde staatshoofd, dat Moldavië naar het EU-lidmaatschap wil gidsen.
In Sor komen deze uitdagingen samen. Hoewel voortvluchtig, is de oligarch volop aanwezig in Moldavië. Via zijn zakenimperium, zijn eigen televisiezenders – die online vrolijk doorgaan nadat hun zendlicentie werd opgeschort – en zijn politieke activiteiten. In campagnespotjes verschijnt hij als hologram in de straten van zijn thuisstad Orhei, bij evenementen spreekt hij via een beeldscherm. Een grap luidt dat niet de coronapandemie, maar Ilan Sor het werken op afstand heeft geïntroduceerd in het Oost-Europese land.
In Orheiland, gebouwd in 2018, herinnert een stenen zuil bezoekers aan wie ze al dit vertier te danken hebben: Sor, destijds burgemeester van Orhei. Nog een manier waarop de man aanwezig is in de gedachten van Moldaviërs die hem meer als weldoener dan als boef zien. ‘Ook al heeft hij gestolen: iedereen steelt in Moldavië. Sor heeft tenminste iets teruggegeven’, zegt de 40-jarige Olesea (ze wil net als meerdere bezoekers haar achternaam niet geven) uit Chisinau, wachtend in de rij voor de botsauto’s. ‘Het leven is al duur genoeg.’ De inflatie in Moldavië is nu rond de 10 procent, afgelopen winter liep ze op tot meer dan 30 procent. ‘Hij heeft iets aardigs gedaan. Moeten we daar van alles achter zoeken?’
Ilan Sor begon op 18-jarige leeftijd als zakenman. Hij nam het werk van zijn vader Miron over na diens vroegtijdige overlijden in 2005. Sor senior werkte in de jaren tachtig in Israël – zijn zoon werd geboren in Tel Aviv – maar keerde terug en creëerde een zakenimperium in het onafhankelijke Moldavië na de val van de Sovjet-Unie. De overname lanceerde de jonge Ilan in de Moldavische oligarchenelite. Hij trouwde met een Russische popster en onderhield nauwe banden met politici als Igor Dodon, de pro-Russische oud-president.
Tussen 2012 en 2014 speelde hij een sleutelrol bij de ‘diefstal van de eeuw’. Destijds verstrekten drie grote Moldavische banken leningen aan bedrijven uit de kringen rondom Sor (toen bestuurslid bij een van de banken). Het geld verdween – uiteindelijk belandde een groot deel in Rusland – en werd niet terugbetaald. De staat tastte diep in de buidel om de drie banken overeind te houden, waarna ze alsnog failliet gingen. De fraude kostte het land een miljard euro, destijds 12 procent van het bruto binnenlands product (bbp). Moldavische belastingbetalers draaien tot 2041 voor de kosten op.
Een onderzoeksrapport over de fraude richtte het zoeklicht op Sor. Hij kondigde daarop aan de politiek in te gaan, een uitvlucht waarmee hij aan huisarrest wist te ontkomen. Hij nam een pro-Russische politieke partij over en herdoopte deze tot de Sor-partij. Daarna werd hij burgemeester in Orhei. Zijn partij gebruikt de stad en omgeving als politiek laboratorium.
Projecten die hier steun opleveren, zoals de ‘sociale winkels’ Merisor, waar gepensioneerden goedkoop boodschappen kunnen doen, worden vervolgens uitgerold over heel Moldavië. Overigens moeten klanten van de winkels hun persoonsgegevens achtergelaten - en is in werkelijkheid alleen het brood iets goedkoper dan in normale supermarkten ontdekten Moldavische journalisten.
In 2017 werd hij voor het eerst veroordeeld voor zijn rol in de bankfraude – de onlangs opgelegde 15 jaar celstraf is de uitkomst van het hoger beroep. In 2019 verliet hij in het geheim Moldavië.
Op de promenade langs Orheiland klappen sommige passanten dicht als oesters wanneer je over hun oude burgemeester begint. Bij de 29-jarige Slavic kan Sor ondanks zijn levensloop op goedkeuring rekenen. De oligarch heeft veel voor de stad betekend, zegt hij. ‘Politici in Moldavië beloven, beloven en beloven. Sor belooft en voert het uit.’
‘Ik kom uit de omgeving van Orhei en Sor heeft niets voor de stad gedaan’, corrigeert corruptie-onderzoeker Nadejda Hriptievschi, verbonden aan een onafhankelijke adviescommissie van de overheid. Structurele vooruitgang is er niet, de stad kreeg slechts cadeautjes als Orheiland om Sors populariteit te vergroten. De commissie van Hriptievschi werd opgericht in 2021, toen er onder de huidige regering een nieuwe wind begon te waaien. Maar de strijd tegen corruptie verloopt moeizaam. ‘Er is nu politieke wil’, zegt ze, ‘maar er is nog veel weerstand vanuit rechters en aanklagers.’
Daarom is het ‘heel belangrijk’ dat Sor is veroordeeld, aldus Hriptievschi. ‘Het is een moedig besluit van de rechters.’ Jarenlang heerste er straffeloosheid rondom corruptiezaken, met als gevolg dat Moldaviërs het als een endemisch verschijnsel beschouwen. In Orheiland erkent Olesea (40) dat corruptie een ‘groot probleem’ is. Ietwat verslagen: ‘Maar de wortels zijn te diep om er iets aan te doen.’ De mentaliteit in Moldavië moet veranderen, zegt Hriptievschi. ‘Maar daarvoor is een striktere handhaving van de wet nodig, en tijd.’
Tijd die de autoriteiten niet krijgen als het aan Sor ligt, die zijn politieke platform gebruikt om de verhoudingen in het land op scherp te zetten. Afgelopen jaar leidde zijn pro-Russische partij diverse protesten tegen de regering – dagblad Ziarul de Garda toonde aan dat demonstranten werden betaald om deel te nemen. In de autonome regio Gagaoezië won de partij in mei de gouverneursverkiezingen, op dit moment loopt nog een onderzoek naar stemfraude. Nu wil Sor zijn invloed uitbreiden tijdens de lokale verkiezingen in november.
Het Grondwettelijk Hof poogt daar een stokje voor steken en verbood de Sor-partij in juni. De partij werd het omkopen van kiezers ten laste gelegd; ze zou tegen de principes van de rechtsstaat handelen en de onafhankelijkheid van Moldavië in gevaar brengen. Daarnaast werd de partij in verband gebracht met plannen voor een door Rusland gesteunde staatsgreep. Volgens Sor is de uitspraak politiek gemotiveerd. Deze zomer staat de partij als derde in de peilingen, na Sandu’s PAS en de pro-Russische socialisten.
Sor laat zien hoe corruptie en Russische beïnvloeding intrinsiek zijn verbonden. ‘Rusland is nog steeds de grootste vijand van Moldavië’, zegt Hriptievschi, ‘en Sor is een vertegenwoordiger van Rusland.’ Met politieke macht wil Sor zijn corrupte activiteiten uit de wind houden. Rusland spint daar garen bij: door Moldavië arm, zwak en instabiel te houden vergroot het zijn invloed in de regio en steekt tegelijkertijd een stok tussen de wielen van verdere integratie met de Europese Unie.
In documenten van de Russische veiligheidsdienst FSB stonden plannen om via Sor het land te destabiliseren, schreef Catherine Belton, auteur van het bekende boek Putin’s People, dit voorjaar. De Verenigde Staten zetten de oligarch op een sanctielijst. Volgens het Amerikaanse ministerie van Financiën ontvangt Sor al jaren ‘Russische steun’ en neemt zijn partij deel aan pogingen om ‘politieke onrust in Moldavië te zaaien’.
Het partijverbod is een vergaande maatregel die kritiek oogst in Moldavië. Desondanks is het een belangrijke ontwikkeling, zegt Olesea Stamate, parlementariër van regeringspartij PAS en voorzitter va Source: Volkskrant