N.B. Het kan zijn dat elementen ontbreken aan deze printversie.
Krantenmarkt Twee journalisten schreven een boek over de affaire rond het Belgische postbedrijf Bpost. De grootste krantenuitgevers van België en Nederland spelen ook een rol in deze zaak.
Op de dag dat vorige maand het boek Bpost Hold-up verscheen, daalde de aandelenkoers van het Belgische postbedrijf Bpost met 4,5 procent. Dat is nog eens impact hebben, als journalist. Al was die koersval vast niet het doel van auteurs Wouter Verschelden en Emmanuel Vanbrussel, financieel redacteuren bij het Vlaamse onlinemedium Business AM. Die wilden vooral het spannende verhaal vertellen over, zoals de onderkop luidt, „hoe Bpost 4 MILJARD euro belastinggeld plunderde”.
Steen des aanstoots is een omstreden contract over de bezorging van dagbladen en tijdschriften. Daarvoor krijgt Bpost van de Belgische staat jaarlijks zo’n 175 miljoen euro – en tot voor kort anderhalf keer zoveel – op een omzet van 4,3 miljard. Fijn voor Bpost én uitgevers, die daardoor bij Bpost goedkoop uit zijn.
Maar in 2013 waarschuwde de Europese Commissie dat het feit dat deze constructie steevast werd gegund aan Bpost (voor 51 procent in handen van de staat), strijdig was met het vrijemarktprincipe. De Commissie dwong een openbare aanbesteding af, waardoor concurrerende postbedrijven konden meedingen. De Belgische regering stemde de eisen in de tender echter af op Bpost. Ook in de jaren erna bleven politiek, Bpost en andere belanghebbenden zaken met elkaar afstemmen om de status quo te behouden, beschrijven Verschelden en Vanbrussel.
Onder die belanghebbenden scharen zij ook DPG Media en Mediahuis, de twee concerns die samen de meeste grote Vlaamse en inmiddels ook Nederlandse kranten (waaronder NRC) in handen hebben, evenals een keur aan tv- en radiostations. Die concerns maken nu mooie winsten, maar rond 2013 ging het niet goed met nieuwsmedia en kozen de concerns de vlucht naar voren met overnames, vooral in Nederland. Tegen het aflopen van de gunstige driehoeksdeal met Bpost en de staat zouden ze zich dus „weren als duivels in een wijwatervat”, schrijven de auteurs.
Samen met enkele andere Belgische onlinemedia hapt Business AM Bpost en de uitgevers al jaren naar de enkels, met kritische publicaties over het krantencontract en de groeiende marktmacht van de grote concerns. Volgens Verschelden en Vanbrussel vindt die kritiek weinig weerklank bij de journalisten die daar werken, en dat steekt hen.
Misschien dat ze er daarom met Bpost Hold-up extra hard in gaan. De achterflap belooft de lezer een „waanzinnig relaas”, een „politiek-economische thriller” over „plundering” en „bedrog”. Tegelijkertijd geven de auteurs in hun voorwoord een leeswaarschuwing. Omdat de getuigenissen van betrokkenen elkaar deels tegenspreken, hebben de auteurs „naar eer en geweten” keuzes gemaakt in hun versie van de waarheid.
Dat is eerlijk, maar maakt wel dat je waakzaam gaat lezen: welke passages zijn precies het resultaat van die keuzes? Het valt ook op dat de auteurs citeren uit gesprekken en ontmoetingen waar ze zelf niet bij waren, inclusief het moment dat iemand „schichtig kijkt”, „zich in het haar krabt” of iemands „Antwerps accent plots wat scherper” klinkt. Vaak zo gedetailleerd dat het niet gebaseerd kan zijn op de herinneringen van bronnen waarmee de auteurs achtergrondgesprekken voerden. Het feit dat ze zelfs de innerlijke gedachten van hoofdrolspelers ‘citeren’ onderstreept dat het om een narratieve ingreep gaat die helpt van het verhaal een ‘thriller’ te maken.
Daarbij hoort ook het soort taal dat je eerder in een pocket uit de bak met spannende fictie verwacht. Er worden „schaduwen geworpen” en „schimmenspellen” gespeeld en er is sprake van omerta’s, wraak en gijzeling. Smeuïg, al wordt dat effect deels tenietgedaan door de minder spannende zijpaden die soms worden ingeslagen. Ook de tikfouten zijn jammer.
De belangrijkste nieuwsfeiten komen intussen wel bovendrijven. Zo ontving Bpost gevoelige informatie dat een concurrent zich uit de eerste aanbestedingsronde ging terugtrekken, stonden jarenlang kabinetsmedewerkers op de loonlijst bij Bpost, en lijkt het bedrijf bij een latere tender een concurrent te hebben afgekocht. Veel was al wel bekend – en heeft gevolgen gehad: de baas van Bpost vertrok, de Belgische kartelwaakhond doet onderzoek, een parlementaire enquête is aangevraagd.
Beklijven doet ook het punt dat de auteurs maken over hoe voorstanders van de subsidies die bijdrage telkens schetsen als steun aan de journalistiek. Want waarom moet dat via de post, en gaat er geen subsidie naar digitale media of kiosken die losse exemplaren verkopen? Vanwege belangen, antwoorden ze zelf. Van Bpost, van de uitgevers, van de vakbonden. Van individuele zelfverrijking is geen sprake, wel van verschuivende morele grenzen, om maar de status quo te bewaken.
Rest de vraag, die ook in de Nederlandse mediawereld leeft: vormden de Belgische staatsmiljoenen smeerolie voor de expansie van DPG en Mediahuis in Nederland? Volgens de auteurs wel. De concerns ontkennen dat de subsidies voor een dusdanig verschil zorgden op hun balans. Niettemin waren ze, zoals ook een interne audit van Bpost stelt, betrokken bij onderling afstemwerk rond het krantencontract, mogelijk op het illegale af. Daarom viel bij DPG in november zelfs de Belgische mededingingswaakhond binnen. Dat lees je toch liever niet, over bedrijven die over zoveel onafhankelijke nieuwsmedia waken.
Zo rijzen uit Bpost Hold-up relevante inzichten op, zeker tegen het einde. Onderweg daarheen moet de lezer een slingerpad afleggen waarbij de grens tussen feiten en invulkunde niet altijd duidelijk is. En je moet de auteurs maar vertrouwen dat ze daarbij geen al te grote vrijheden hebben genomen. Het is de keerzijde van de manier waarop zij een ogenschijnlijk saai onderwerp tot leven wekken.
RECENSIE Lees-, kijk- of luistertips van redacteuren over economische onderwerpen. Deze week: de bezorging van kranten en tijdschriften in België.
NieuwsbriefNRC Economie
Krijg elke werkdag om 12 uur een persoonlijke selectie van het economische nieuws van de dag van een van onze redacteuren.
U kunt ons via dit formulier informeren over taalfouten of feitelijke onjuistheden, dat stellen wij zeer op prijs. Berichten over andere zaken worden niet gelezen.
Source: NRC