Het was groot nieuws vorige week: dirigent (80) stompt bassolist (29). Na een uitvoering van de opera Les Troyens van Hector Berlioz in Frankrijk raakte dirigent John Eliot Gardiner geïrriteerd. Toen hij William Thomas tegen het lijf liep, verloor hij zijn zelfbeheersing. De zanger zou namelijk aan de verkeerde kant hebben afgelopen.
Gardiner nam het vliegtuig terug naar Engeland en bood excuses aan in een verklaring en bevestigde daarbij dat hij fysiek geweld had gebruikt. In een tweede verklaring op donderdag, in een voor de sector ongekend mea culpa, kondigde hij aan de rest van 2023 vrij te nemen om zich te laten behandelen, ‘vastberaden’ om van zijn fouten te leren.
Over de auteur
Merlijn Kerkhof is redacteur klassieke muziek van de Volkskrant. Hij publiceerde twee boeken: Alles begint bij Bach, een inleiding tot de klassieke muziek, en Oude Maasweg kwart voor drie.
De logische vervolgvraag was: hoe moet het verder met zijn carrière? Zou Gardiner, al bijna zestig jaar actief en geroemd om zijn Bach-cantates, worden gecanceld?
Kijk naar hoe het andere dirigenten is vergaan die iets fout hebben gedaan (of daarvan zijn beschuldigd), en het lijkt aannemelijker dat Gardiner over een paar maanden gewoon weer op de bok staat en met extra hard applaus wordt begroet. Want een cancelcultuur in de klassieke muziek? Die is er nauwelijks.
Hoe komt dat? Een poging tot een verklaring.
Daniele Gatti (in 2018 weggestuurd als chef bij het Concertgebouworkest na op beschuldigingen van seksueel grensoverschrijdend gedrag), Plácido Domingo (door twintig vrouwen beschuldigd van seksueel grensoverschrijdend gedrag), Daniel Barenboim (kwam in opspraak wegens structurele vernedering van musici): allemaal zijn ze nog actief. Voor Pieter-Jan Leusink (maakte zich volgens het College voor de Rechten van de Mens schuldig aan seksuele intimidatie) was het ingrijpendste gevolg dat zijn portret uit de krantenadvertenties verdween. Een week na de eerste beschuldigingen (in 2018) zag de Volkskrant hem gewoon dirigeren in een uitverkochte kerk.
Natuurlijk, het mechanisme – artiest maakt fout, op sociale media roepen mensen op tot een boycot – komt in de klassieke muziek wel voor, maar de schaal lijkt beperkt. En als dirigenten er daadwerkelijk gevolgen van ondervinden, is dat meestal slechts lokaal.
Voor Gatti sloten de deuren in Amsterdam en de VS, ook Domingo verloor werk in Amerika. Maar Gatti kreeg meteen een baan bij de opera van Rome en maakt volgend jaar een transfer naar de Staatskapelle Dresden. En weinig mannen van 82 hebben het zo druk als Plácido Domingo. Alleen Valery Gergiev is echt uit de westerse concertzalen verbannen. Niet om een seksueel vergrijp of vuistslag, maar omdat hij als vertrouweling van de Russische president Vladimir Poetin wordt gezien. Toch kun je ook voor hem nog een kaartje kopen, zij het in Azië of Rusland.
Waarom hebben die (vermeend) foute dirigenten het dan zo veel makkelijker dan, zeg, Hollywood-acteurs die zich hebben misdragen, de Kevin Spaceys?
Allicht speelt mee dat de gemiddelde leeftijd van het publiek dat op klassieke concerten afkomt aan de hogere kant is, en allicht minder genegen is om met de tijdgeest mee te bewegen. Maar die tijdgeest beweegt zich ook niet overal ter wereld op dezelfde manier voort. Zo werd Gatti in Italië vooral gepresenteerd als slachtoffer van preutse calvinisten die niet vertrouwd zijn met Mediterrane omgangsvormen.
Sowieso is voor de klassieke muziek de VS, het land waar de #MeToo-beweging ontstond, nou eens níét het gidsland. We hebben het over een in en in Europese traditie, met in de canon hoofdzakelijk componisten uit het Duitse taalgebied. Een jonge generatie ‘woke’ Amerikaanse musicologen kan schrijven wat die wil over de canon die diverser moet, Wenen speelt Mozart en Bruckner, en op Nieuwjaarsochtend luistert de hele wereld naar de walsen van de familie-Strauss.
In elke kunstvorm geldt: voor fans die al hun hele leven tegen hun held hebben opgekeken, kan het lastig zijn als blijkt dat de bewierookte artiest buiten het podium niet zo fris is. Dat het comfortabeler is om weg te kijken, bleek wel toen de Volkskrant vorig jaar een concert van Domingo bezocht in de Elbphilharmonie in Hamburg. ‘We laten ons niet leiden door de politiek’, hoorde recensent Maartje Stokkers daar. ‘Het is de vraag hoeveel ervan waar is’, zei een jonge vrouw tegen haar. Na afloop klapten en stampten de 2.000 bezoekers zes toegiften bij elkaar.
Hypothese: de adoratie binnen de klassieke muziek is over het algemeen nog intenser dan bij film, het theater of de beeldende kunst. In de loop der eeuwen hebben we van klassieke muziek iets heiligs gemaakt. We verwachten bij de uitvoerders van die verheven muziek ook een verheven levensstijl, schreef ik eerder. Iemand die je zo kan raken met Bach, muziek die over God gáát, kan toch geen schurk zijn?
Het klassieke muziekpubliek is bovendien gewend om componisten en dirigenten ‘in hun tijd’ te zien en de kunst van de kunstenaar te scheiden. Richard Wagner: een van de invloedrijkste componisten ooit én auteur van een berucht antisemitisch essay. En wie heeft er geen platen of cd’s in de kast van Herbert von Karajan, Karl Böhm of Wilhelm Furtwängler? Nog altijd wordt er gedebatteerd over hoe fout ze nou precies waren (opportunistisch-nazi, ideologisch-nazi, wegkijkend, of iets daartussen). De tijd waarin langspeelplaten voor de massa beschikbaar werden, was hun gouden tijd.
De diehard klassieke muziekfans, de mensen die standaard met bagatelliserende reacties komen na een artikel over elke beschuldigde dirigent, weten: als dirigent je orkest uitfoeteren, je opdringen aan een sopraan, dat hoort er een beetje bij. Is Gardiner een hork, joh? Arturo Toscanini, Fritz Reiner, Georg Solti: díé waren pas erg.
Als muziekjournalist spreek ik al twaalf jaar beroepshalve, al dan niet off the record, met orkestmusici. En nog steeds spreek ik musici die zeggen: de botte, lompe dirigent (de uitzondering, maar toch) hoort bij het vak. Het orkest is de laatste dictatuur die in het Westen wordt getolereerd, het zelfonderzoek begint pas net.
Orkestdirecties staan bij misdragingen niet te springen om een dirigent af te zeggen en hopen dat de ophef snel overwaait. In een relatie met een dirigent, gast of chef is meestal jarenlang geïnvesteerd. Concerten worden veelal op basis van zijn naam verkocht. Omdat in de orkestwereld in de regel drie of vier jaar vooruit wordt gewerkt, brengt een annulering een hoop gedoe teweeg. Principes kosten geld – en tijd.
Dat Gardiner er naar verwachting weer bovenop komt, komt mede doordat hij (net als Leusink, die zelf zalen afhuurt) een eigen koor, orkest en een ensemble heeft. Tientallen musici zijn financieel van hem afhankelijk, en zullen zich dus niet snel in het openbaar tegen hem keren. Net als Barenboim en Domingo geldt Gardiner als een ‘kingmaker’ die carrières van zangers heeft gelanceerd.
Dat die botte, lompe en stompende dirigenten eens zullen verdwijnen, staat echter wel vast. Al is het dan door natuurlijk verloop.
Dirigenten en musici die zijn gecanceld om seksueel overschrijdend gedrag, zijn schaars. (Vermeende) Poetin-aanhangers kunnen op meer weerstand rekenen. Zo annuleerde de Metropolitan Opera in New York alle optredens van superster-sopraan Anna Netrebko. Een bericht waarin ze zich tegen de Russische agressie keerde, hielp niet. Nu komt er een rechtszaak. Dirigent Teodor Currentzis, gesteund door een Russische bank, wordt fel bekritiseerd, maar heeft nog volop werk.
Om u deze content te kunnen laten zien, hebben wij uw toestemming nodig om cookies te plaatsen. Open uw cookie-instellingen om te kiezen welke cookies u wilt accepteren. Voor een optimale gebruikservaring van onze site selecteert u "Accepteer alles". U kunt ook alleen de sociale content aanzetten: vink hiervoor "Cookies accepteren van sociale media" aan.
U bent niet ingelogd
Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan
Source: Volkskrant