Door de film Oppenheimer was er deze zomer volop aandacht voor de uitvinding van de atoombom. Het leidde tot een goede en boeiende discussie onder Volkskrant-lezers. Een voormalig huisarts zei: de kans op een allesvernietigende oorlog met kernwapens is niet nul, we moeten weer van die dingen af. Een oud-militair zei: dat is niet realistisch, we moeten het misschien zelfs niet willen, atoomwapens voorkomen juist oorlog.
Al 78 jaar worstelen we met de vraag hoe om te gaan met het ultieme vernietigingswapen, waarmee de mensheid zichzelf op een slechte dag kan opblazen. Velen zouden de film van de atoombom het liefst terugdraaien en de paddestoelwolk terugdringen in de fles. Maar één ding is zeker: ‘We cannot disinvent the atomic bomb.’
Ik schrijf dit in het Engels omdat er geen Nederlands woord bestaat dat als equivalent kan dienen van ‘disinvent’. We moeten het dan doen met een omschrijving. De uitvinding weer ongedaan maken. Klinkt slomer. Bij ‘we cannot disinvent’ hoor je de deur van de weg terug naar het kernwapenloze tijdperk in het slot knallen. Onomkeerbaar. De kennis om de bom te maken is en blijft er.
Over de auteur
Arie Elshout is journalist en columnist voor de Volkskrant. Eerder was hij correspondent in de VS en Brussel. Columnisten hebben de vrijheid hun mening te geven en hoeven zich niet te houden aan de journalistieke regels voor objectiviteit. Lees hier onze richtlijnen.
Wat wel zou kunnen is dat kernwapenstaten afspreken hun arsenalen op te doeken, zoals voormalig huisarts Wil Verheggen bepleit. Maar ik vrees - of weet bijna zeker - dat dit onwaarschijnlijk is. Daar heeft oud-militair Chris Holman gelijk in. Hij en een andere lezer verwezen naar het lot van Oekraïne. Die voormalige Sovjetrepubliek deed, nadat het een soevereine staat was geworden, in 1994 vrijwillig afstand van zijn uit de Sovjettijd stammende kernwapens. In ruil daarvoor kreeg het Russische veiligheidsgaranties. We weten inmiddels wat die waard waren: niks.
Signaal aan rest van de wereld: heb je kernwapens, sta ze nooit vrijwillig af. Heb je ze niet, probeer ze te krijgen of schuil onder een gezamenlijke atoomparaplu, zoals die van de Navo. De Russische invasies in Oekraïne (2014, 2022) hebben de koers van het aandeel kernwapens aanzienlijk doen stijgen, schreef ik al eens eerder.
Koersen kunnen stijgen en dalen, maar het voortbestaan van kernwapens en kernwapenstaten lijkt me een vaststaand gegeven. We moeten ermee leren leven en proberen ongelukken te voorkomen. Misschien biedt het modieuze adagium om positief te denken enig soelaas.
Holman meent dat de wederzijdse nucleaire dreiging op dit moment een derde wereldoorlog voorkomt. Amerika en zijn Navo-bondgenoten doen hun uiterste best een rechtstreekse confrontatie met Poetin te vermijden uit angst dat die zou kunnen leiden tot een catastrofale botsing tussen atoommachten. Tel je zegeningen, is wat Holman eigenlijk zegt.
Hij heeft de geschiedenis aan zijn kant. Sinds de bommen op Hiroshima en Nagasaki in 1945 zijn er geen kernwapens meer ingezet. Zodra de Amerikanen niet meer als enige over atoombommen beschikten en er meer kernmogendheden bij kwamen, durfde niemand ze meer te gebruiken, uit angst voor vergelding.
Wie begon moest vrezen met gelijke munt te worden terugbetaald, wat zou leiden tot mutual assured destruction, de wederzijds verzekerde vernietiging, in het Engels veelzeggend afgekort tot MAD. Dat vooruitzicht op zekere zelfmoord werkte driekwart eeuw afschrikwekkend. Het kwam nooit tot een directe oorlog tussen kernmachten Amerika en de Sovjet-Unie.
Toch houden velen moeite met het idee dat kernwapens vrede brengen. Dat ze decennialang de pijlers onder een pax atomica waren, zegt iets maar niet alles. De drempel voor gebruik ligt hoog, ermee dreigen is vooralsnog voldoende gebleken, maar hardnekkig is de angst dat het een keer mis gaat.
In het verleden ging bewapening gepaard met wapenbeheersing. Er kwamen verdragen over wapenbeperking en -vermindering. Dit wapenbeheersingsregime is echter bezig in te storten, verdragen tussen Amerika en Rusland belanden een voor een in de prullenbak. The Economist waarschuwt voor een nieuwe wapenrace, nu ook inclusief China.
Gevaarlijk is ook de mogelijkheid dat kunstmatige intelligentie een rol krijgt in de nucleaire besluitvormingsketen, met een kans op verlies aan menselijke controle en dus ongelukken.
Kernwapens de wereld uit krijgen, is niet reëel. Wat wel moet is het nastreven van stabiliteit door een mix van afschrikwekkende dreiging en geruststellende maatregelen. ‘In onderhandelingen overeengekomen zelfbeperking is de enige manier om het schrikbeeld te voorkomen dat Oppenheimer in de film oproept: een kettingreactie die de hele wereld vernietigt’, concludeert het Britse blad.
Source: Volkskrant