N.B. Het kan zijn dat elementen ontbreken aan deze printversie.
Yayoi Kusama | kunstenaar Met haar polkadot-patronen probeerde de Japanse Yayoi Kusama (93) haar hallucinaties de baas te worden. Haar kenmerkende stippen bleken zowel een artistieke als commerciële goudmijn. In een cruciale periode van haar leven was ze veel in Nederland.
Een beeld van zes verdiepingen hoog, een penseel in de hand: een enorme Yayoi Kusama leek afgelopen winter haar bekende stippen te schilderen op de gevel van Harrods in Londen, het wereldberoemde warenhuis voor luxeartikelen. In het voorjaar verhuisde ze naar Parijs, waar ze tot eind juli voor het hoofdkantoor van Louis Vuitton bij de Pont Neuf bleef staan. Een andere gigantische Kusama hing maandenlang over het dak van de flagshipstore van Louis Vuitton aan de Avenue des Champs-Élysées. Net zo indrukwekkend: de hyperrealistische animatronics (robotpoppen), ook naar het evenbeeld van de Japanse kunstenaar, in de etalages van Luis Vuitton-winkels van New York tot Tokio.
Lees meer in NRC Magazine #21
Dankzij een samenwerking met modehuis Louis Vuitton was de 93-jarige Kusama, bekend van haar eindeloos herhalende polkadot-patronen, wereldwijd aanwezig in winkelstraten en etalages, in tijdschriftadvertenties en op gigantische videoschermen – en op de talloze foto’s en video’s die mensen van de campagne maakten en op sociale media deelden. Het huis kwam dit jaar met zo’n 450 door Kusama geïnspireerde producten: tassen, shirts, broeken en jurken met het kleurrijke stippenpatroon, de gele pompoen en andere motieven uit haar werk.
2023 is sowieso een belangrijk jaar voor Kusama: wereldwijd zijn er grote tentoonstellingen (bijvoorbeeld in Manchester met gigantische opblaassculpturen , vijf sterren volgens The Guardian) en een reizend retrospectief, Yayoi Kusama: 1945 to now, dat te zien was in het Hongkongse museum M+ en het Guggenheim in Bilbao.
Kusama, of haar galerie, heeft een scherp oog voor commerciële samenwerkingen. Haar patronen waren al te zien op producten van Coca Cola, cosmeticagigant Lancôme en autofabrikant Audi. En eerder, in 2012, werkte ze ook samen met Louis Vuitton.
Je zou op verschillende manieren ongemak kunnen voelen bij deze nieuwe, gigantische samenwerking met Louis Vuitton, waarvan de financiële details niet bekend zijn. Een kunstenaar die in de twintigste eeuw bij de avant-garde hoorde en haar werk nu uitlevert aan een groot modehuis, reduceert die haar ooit vooruitstrevende werk niet tot een decoratief printje? En die wezenloze Kusama-poppen en robots zouden weleens bij kunnen dragen aan de objectificatie van het Aziatische lichaam, betoogde een Aziatisch-Amerikaanse kunstcritica in kunsttijdschrift Hyperallergic.
De stippen die nu een wereldhit zijn, hebben voor Kusama een diepe persoonlijk betekenis. Ze zag ze voor het eerst als hallucinaties tijdens haar traumatische jeugd, met een geweldadige moeder en een overspelige vader, in het Japanse bergplaatsje Matsumoto, beelden die haar een leven lang bij zouden blijven. In Matsumoto besloot ze al op jonge leeftijd dat ze kunstenaar wilde worden, om die visioenen via de kunst de baas te kunnen worden. Ze verhuisde naar New York, werd daar onderdeel van de kunstenaarsscene en vond aansluiting bij abstract expressionisten, minimalisten en pop-art. Maar de visioenen bleven komen, waarna ze zich vanaf de jaren zeventig vrijwillig liet opnemen in een psychiatrisch ziekenhuis in Tokio.
Ze ging er nooit meer weg. Vanuit het ziekenhuis waar ze woont loopt ze nog elke dag naar haar studio, waar ze onverminderd doorwerkt. Haar werk beleeft opleving na opleving. De spiegelkamers bijvoorbeeld: ruimtes met aan alle kanten spiegels, waardoor het lijkt alsof je in de oneindigheid stapt. Kusama maakt ze al sinds de jaren zestig, maar in het huidige Instagram-tijdperk zijn ze populairder dan ooit en zorgen ze wereldwijd voor lange rijen.
„Wat veel minder bekend is”, zegt conservator Catrien Schreuder van Stedelijk Museum Schiedam, „is dat Kusama eind jaren zestig, in een cruciale periode in haar artistieke ontwikkeling, regelmatig in Nederland was. Ze had een Nederlandse galerie, verkocht hier haar kunst, en hield spraakmakende happenings.”
Schreuder wijst naar de kansel boven de kassa van het museum – de entreeruimte huist in een voormalige kapel. „Onder dat spreekgestoelte schilderde Kusama tijdens de opening van een tentoonstelling stippen op het lichaam van kunstenaar Jan Schoonhoven.” Het was een onaangekondigde happening (theatrale kunstuitvoering) uit de serie Yayoi Kusama’s Naked Body Festival, die ze tijdens haar jaren in Nederland een aantal keren uitvoerde, onder meer op de eerste editie van Flight to Lowlands Paradise (het latere popfestival Lowlands) en in een overvol café in Delft. Die happenings hadden vaak geschokte reacties tot gevolg. ‘Japanse zaaide onrust door naakte mannen te beschilderen’, kopte Het Parool bijvoorbeeld op 29 november 1967.
Schreuder: „Al waren er ook veel mensen die haar ondersteunden en zich bij haar aansloten. Kusama vond in het Nederland van de provo-beweging en de seksuele revolutie duidelijk aansluiting.” Haar kunst uit die periode – werken met stippen, maar ook veel objecten (schoenen, tassen) bedekt met fallus-vormige stoffen, ‘soft-sculptures’ – sluit aan bij de Nederlandse Nul-beweging. Die was ook bezig met herhaling, monochromie en eenvoudige materialen.
Over Kusama’s Nederlandse jaren maakt het Stedelijk Museum Schiedam nu een expositie. Daarvoor werkt het museum samen met Mattijs Visser van het 0-Institute, die al jarenlang onderzoek doet naar Kusama’s periode in Nederland en sprak met veel mensen die haar in die tijd ontmoet hebben. In Yayoi Kusama. De Nederlandse jaren 1965-1970, een uitgave in samenwerking met NAi/010 Uitgevers, is een aantal van die verhalen gebundeld.
Terug naar het begin. Kusama’s ouders zijn de welgestelde eigenaren van een bloemen- en zadenkwekerij, maar haar jeugd in Matsumoto is bijzonder ongelukkig: haar moeder mishandelt haar en dwingt haar om haar overspelige vader te bespioneren, zo beschrijft Kusama in haar autobiografie Infinity Net (2002). Het is het begin van een moeizame omgang met seks, die ze later een plaats geeft in haar werk.
Vanaf jonge leeftijd wordt Kusama geplaagd door hallucinaties: ze hoort bloemen praten en ziet overal stippen. „Op een dag, nadat ik naar een patroon van rode bloemen op het tafelkleed had gekeken, keek ik op en zag ze ook op de wanden, de ramen en het plafond”, schrijft Kusama in haar autobiografie. „Ik zag de hele kamer, mijn hele lichaam en het hele universum bedekt met rode bloemen, en op dat moment werd mijn ziel uitgewist en werd ik opgenomen in de oneindigheid, naar eeuwige tijd en absolute ruimte.” Haar lichaam „zat vast in dat angstaanjagende oneindige net”.
Al jong heeft Kusama hallucinaties: ze hoort bloemen praten en ziet overal stippen
Die visioenen naschilderen is de enige manier om eraan te ontsnappen, schrijft ze. „Door ze opnieuw te creëren met verf, pen of potlood, in een poging ze te ontcijferen voor wat ze zijn”, kan ze er controle over krijgen. Kunst is voor Kusama „een uit wanhoop geboren passie”, de enige manier om in leven te blijven.
Over het gebruik van de polkadots schrijft ze: „Ik wilde de ene stip onderzoeken die mijn leven is. Eén polkadot: een enkel deeltje tussen miljarden (…) mijzelf, anderen, het hele universum.” Via haar kunst wil ze zich met de visioenen verzoenen, een fenomeen dat ze later beschrijft als self-obliteration (jezelf uitwissen). Om het ‘oneindige’ universum binnen te gaan dien je het fysieke lichaam en je ego te vergeten en moet je één worden met de omgeving en de natuur.
In haar vroege jaren als kunstenaar in Japan heeft Kusama al bescheiden succes met haar schilderijen en tekeningen. Als ze een boek vindt met kunstwerken van de Amerikaanse kunstenaar Georgia O’Keeffe, stuurt ze haar een brief, waarin ze schrijft over haar verlangen om naar Amerika te verhuizen. Als O’Keeffe haar een persoonlijke brief terugstuurt weet Kusama het zeker. Op 29-jarige leeftijd vertrekt ze in 1957 naar de VS, met tweeduizend eigen aquarellen en zestig zijden kimono’s als ‘startkapitaal’, om daar te verkopen. Ze komt terecht in New York, op dat moment het hart van de internationale avant-garde.
Boterhammen met polkadots Courtesy 0-Institute
In New York maakt Kusama haar eerste Infinity Net-schilderijen, eindeloos herhalende netvormige patronen van witte lijntjes op een zwarte of witte achtergrond. Ze leidt een straatarm kunstenaarsbestaan, maar ze is hyperambitieus, exposeert al gauw in galeries en krijgt positieve kritieken, onder meer van kunstenaar en criticus Donald Judd. Ze trekt op met kunstenaars als Andy Warhol en Claes Oldenburg – die ze er later van beschuldigt elementen uit haar werk te hebben overgenomen. Ze onderhoudt er een gepassioneerde, platonische rela Source: NRC