Oud-militair Hanke Bruins Slot is weliswaar demissionair minister van Binnenlandse Zaken, klaar is ze niet. ‘Veel mensen hebben nog niet het vertrouwen in de regering terug.’
Soms wordt minister Hanke Bruins Slot van Binnenlandse Zaken met ‘excellentie’ aangesproken, bijvoorbeeld als ze bij Defensie komt. ‘Hoogst ongemakkelijk. Het schept meer afstand dan nodig.’ En dat terwijl CDA’er Bruins Slot (46) de defensiecultuur goed kent. In 2005 begon ze aan de officiersopleiding, in 2008 werd zij als pelotonscommandant bij de artillerie uitgezonden naar Afghanistan. Voelt ze zich niet meer thuis in een omgeving met respect voor gezag? ‘Dat beeld klopt maar ten dele. Het is ook wel echt Nederland hoor, dat Nederlandse leger. Op uitzending zag je een heel mooi onderscheid met Amerikaanse soldaten wanneer de chain of command wegvalt. Een Nederlandse militair weet dan precies wat hij moet doen, voor een Amerikaanse soldaat wordt het een stuk ingewikkelder. Het is Nederlands gebruik om mensen hun verantwoordelijkheid te geven. Zíj zijn deskundig op hun gebied.’
Dit is een van de thema’s die ze weer tegenkwam als minister met de taak om het vertrouwen in het openbaar bestuur te helpen herstellen: hoe leg je verantwoordelijkheid bij praktijkmensen die weten wat ze doen in plaats van onuitvoerbare Haagse regels over hen uit te storten? Het kabinet zat krap anderhalf jaar toen het viel over een meningsverschil op asielgebied, maar Bruins Slot hoopt ook demissionair nog wat voor elkaar te krijgen.
Over de auteur
Kustaw Bessems is redacteur van de Volkskrant en heeft een bijzondere belangstelling voor openbaar bestuur. Hij is zaterdagcolumnist en host van de podcast Stuurloos waarin hij op zoek gaat naar een beter bestuur voor Nederland.
Ze is minister op het departement waar ze in 2000 na haar studies rechten en bestuurskunde als stagiair begon en als ambtenaar werkte. ‘Maar ik wilde al vanaf dat ik jong was in het leger. Na vijf jaar op het ministerie ben ik daarom overgestapt. De ene dag adviseerde ik toenmalig minister Remkes nog, de volgende dag stond ik ergens met een schepje een gat te graven. Ik wilde fysiek en mentaal uitgedaagd worden. Artillerie vond ik mooi. Je ondersteunt de gevechtseenheden over langere afstand. In Afghanistan ging ik als pelotonscommandant over het afvuren van de pantserhouwitser. Sinds de oorlog in Oekraïne hoef ik aan niemand meer uit te leggen wat dat is.’
‘Ik herinner me een veldhospitaaltje in Uruzgan. Een verpleegkundige had daar aan een vader gevraagd: hoe kan het dat we hier alleen jongens en mannen helpen? Die vader zei: voor meisjes gaan we niet zo ver lopen. Door dat soort ervaringen ben ik beter gaan beseffen dat je als Nederlandse samenleving zuinig moet zijn op wat je hebt. Je kunt boeken lezen of documentaires bekijken, maar pas in Afghanistan besefte ik wat onveiligheid is. Ik had niet gedacht dat zo snel op ons Europese deel van het continent een inval in een ander land zou plaatsvinden.’
‘We hebben nog steeds een sterke democratische rechtsstaat. De enorme opkomst bij de Provinciale Statenverkiezingen van mensen die verandering willen zien, is een bewijs. Ook dat er nieuwe partijen zijn opgestaan die klaarblijkelijk voor de kiezer een antwoord zijn. Al kan ik daar als CDA’er iets van vinden in partijpolitieke zin, als minister en hoeder van die democratische rechtsstaat zie ik er kracht in.’
‘Het is goed te zien dat bij verscheidende partijen kwaliteit van bestuur en de inrichting van de democratische rechtsstaat belangrijke punten zijn.’
Bruins Slot is ‘nog niet optimistisch’, zegt ze: ‘Omdat ik zie dat nog steeds veel mensen hun vertrouwen in de regering en in het parlement niet terug hebben. Mensen zeggen mij nog steeds: we voelen niet dat de overheid er voor ons is. Het is een heel grote opdracht om te zorgen dat mensen ervan overtuigd zijn dat wij voor hen het goede willen doen. Voor mij begint dat met niet meer beloven dan je kunt waarmaken. Ik vind niks zo erg als tegen mensen zeggen: je kunt hier compleet op rekenen, en dat iemand dan vier jaar later bij je terugkomt en zegt: dit was toch je volle belofte, hoezo lukt het niet?’
‘Het past niet bij mij om te recenseren. Ik zie ook bij anderen – ambtenaren, Kamerleden – de bewustwording dat we werk te doen hebben. Ik merk wel dat het debat is verhard sinds ik tussen 2010 en 2019 Kamerlid was, maar ik zie ook steeds meer Kamerleden die juist fatsoenlijk willen debatteren. Je hebt een voorbeeldfunctie.’
‘Ik houd mezelf voor: wees dienstbaar, wees resultaatgericht en wees sneuvelbereid. Als je gewoon werkt, boek je resultaten. Ik heb de grootste grondwetsherziening sinds de jaren tachtig doorgevoerd. Het recht op een eerlijk proces staat er nu in. Een heel mooi initiatiefwetsvoorstel van D66, GroenLinks en de PvdA dat de eindstreep heeft gehaald, is de uitbreiding van artikel 1 tegen discriminatie, waar nu ook seksuele gerichtheid en handicap onder vallen. We hebben de positie van klokkenluiders in goede samenwerking met de Kamer kunnen verstevigen. En ik ben niet klaar. Ik denk dat de Kamer het versterken van de democratie of infrastructuur en werkgelegenheid in de regio’s ook te belangrijk vindt om die onderwerpen controversieel te verklaren.’
Onder het versterken van de democratie verstaat Bruins Slot onder meer een voorstel om voorkeurstemmen op specifieke kandidaten bij verkiezingen zwaarder te laten wegen. Ook wil zij het mogelijk maken dat rechters kunnen toetsen aan de Grondwet. En zij werkte aan de mogelijkheid voor de Hoge Raad om politieke partijen te verbieden wanneer die de democratie bedreigen: ‘Omdat de democratische rechtsstaat geen vanzelfsprekendheid is, moet je die beschermen, onderhouden en vernieuwen. Maar het verbod zou een uiterste redmiddel zijn. Bijvoorbeeld wanneer een partij de Tweede Kamer wil afschaffen, onafhankelijke rechtspraak onmogelijk wil maken of wil zorgen dat niet iedereen kan stemmen.’
‘Een partij hoeft dat niet van tevoren heel duidelijk aan te geven. De rechter kan ook kijken naar handelingen. Veel van ons staatsrecht, van onze waarden en integriteitsnormen zijn ongeschreven. Intussen zie je dat het spel steeds harder wordt gespeeld. Met de houding: we hoeven ons alleen maar aan de regels te houden die zijn vastgelegd. Daarom moet je grenzen in het systeem stellen voor als het kapot dreigt te gaan. Maar als een volgend kabinet hiermee doorgaat en het verbod komt er, hoop ik dat het nooit wordt gebruikt.’
‘Het zou wel heel erg zijn dat ik als minister een wet zou maken om Forum te verbieden. Dat doe ik niet. Daar is deze wet niet voor bedoeld. Dat zou niet rechtsstatelijk zijn.’
‘Het totaal aantal mensen dat een vorm van anti-institutioneel extremisme aanhangt is nog groter: ongeveer honderdduizend, schat de AIVD. Mensen die de volle overtuiging hebben dat in Nederland journalisten, wetenschappers, rechters en bestuurders tot doel hebben om de bevolking te onderdrukken, tot slaaf te maken en te vermoorden. Het risico is dat dat op langere termijn de rechtsstaat erodeert. Er is nu geen directe geweldsdreiging, maar sommigen zouden zich op een gegeven moment gelegitimeerd kunnen voelen om geweld te gebruiken.’
‘Zaken als de toeslagenaffaire en de gaswinning in Groningen maken dat mensen hun vertrouwen hebben verloren en dat kan een voedingsbodem zijn. Er gaat weer veel goed, maar we zijn met dat herstel nog lang niet klaar. We zijn sinds de paarse kabinetten in de jaren negentig te veel in het New Public Management blijven zitten, waarbij efficiency leidend is geweest. Terwijl de overheid ook een afspiegeling van publieke waarden is, zoals rechtvaardigheid en dienstbaarheid.’
New Public Management is een school binnen het openbaar bestuur die ervan uitgaat dat de overheid efficiënter werkt door enerzijds taken uit te besteden aan de markt en anderzijds marktmechanismen binnen de overheid toe te passen. ‘Het ís belangrijk dat de overheid doelmatig werkt,’ zegt Bruins Slot, ‘want er wordt belastinggeld uitgegeven. Maar de mensen die er werken, moeten wel de ruimte krijgen om het algemeen belang te dienen. Of het nu bij het CBR is of bij het UWV, overal werken mensen nu al hard om anderen te ondersteunen. Maar om rechtvaardigheid en dienstbaarheid weer meer voorop te stellen, moet je de overheid anders inrichten.
‘We kunnen bijvoorbeeld de Algemene wet bestuursrecht aanpassen, waarin staat hoe de overheid besluiten moet nemen. En dan denken mensen: hè, hoezo? Technisch! Ja. Maar dat is bij uitstek een wet waardoor mensen nu hard worden afgerekend op een kleine fout in een procedure. Wanneer zij bijvoorbeeld door persoonlijke omstandigheden niet de juiste gegevens hebben aangeleverd of net een termijn niet hebben gehaald. Nu moet de overheid wettelijk te vaak zeggen: sorry, we kunnen je niet helpen. Om dezelfde reden haalt minister Schouten een aantal hardheden uit de Participatiewet. Dat zijn allemaal gevolgen van het toeslagenschandaal. Zodat de overheid weer een schild voor kwetsbaren wordt.’
‘Dat doet geen recht aan de mensen die met hart en ziel werken. Alleen, zij moeten zeker weten dat als ze eens in de geest van de regels handelen in plaats van die naar de letter te volgen, zij ook achteraf worden gesteund. En dat ze fouten mogen maken.
‘Het is klein, maar ik heb de tekst van de ambtsee Source: Volkskrant