Het is inmiddels een bekend beeld: op tv verkondigt een groepje militairen in het holst van de nacht dat de president gevangen zit, de grenzen zijn gesloten en de grondwet is opgeschort. Afgelopen woensdag gebeurde het in Gabon, een land aan de westkust van Centraal-Afrika. Daar werd president Ali Bongo door het leger afgezet, nadat hij en zijn vader Omar Bongo het er 56 jaar voor het zeggen hadden gehad.
Over de auteur
Joost Bastmeijer is correspondent Afrika voor de Volkskrant. Hij woont in Dakar, Senegal.
Iets meer dan een maand geleden kwamen er soortgelijke beelden uit het Sahelland Niger, waar net als in Gabon het hoofd van de presidentiële garde de president afzette. Op het eerste gezicht lijkt er sprake van een domino-effect: de staatsgreep in Gabon is al de achtste coup in West- en Centraal-Afrika in slechts drie jaar tijd, die allemaal plaatsvonden in voormalige Franse kolonies.
De kans is groot dat de militairen in Gabon goed hebben gekeken naar hun collega’s in andere Afrikaanse landen, maar Gabon kent een wezenlijk andere dynamiek. De junta’s in Mali, Burkina Faso en Niger speelden in op al langer sluimerende anti-Franse sentimenten en onvrede over de aanpak van jihadistisch geweld om de greep op hun landen te verstevigen. In Gabon kent de staatsgreep een andere achtergrond. Zo heeft het land, dat voor bijna 90 procent bestaat uit bos en tropisch regenwoud en beschikt over oliereserves, geen veiligheidsproblemen met jihadistische strijders en is het met een gemiddeld inkomen per hoofd van de bevolking van 8.100 euro minder arm dan veel Sahellanden.
Daar kwamen de onrustig verlopen verkiezingen van afgelopen weekend bovenop. De coupplegers brachten hun machtsovername naar buiten vlak na de bekendmaking van de Gabonese kiescommissie dat president Bongo voor een derde ambtstermijn was herkozen. ‘Ali Bongo wilde alweer een verkiezing stelen’, zegt de Gabonese Laurence Ndong, die aan het roer staat van oppositiebeweging Debout Peuple Libre, ‘zoals hij en zijn vader keer op keer hebben gedaan’. Ndong verblijft in Parijs. Sinds 2015 is ze niet in haar moederland geweest, ze zou in Gabon naar eigen zeggen meteen worden opgepakt.
‘We huilden toen we de vervalste verkiezingsuitslag zagen’, gaat Ndong verder. Anders dan bij eerdere verkiezingen waren waarnemers of buitenlandse journalisten niet welkom. Het internet werd platgelegd. ‘We waren daarom compleet verrast toen we over de staatsgreep hoorden. Omar en Ali Bongo regeerden al jaren bij de gratie van het leger. Het is voor het eerst dat de militairen nu de kant kiezen van de burgers die vrijheid willen. Dat zijn hun vrienden en familieleden.’
Dat de Bongo’s eerdere verkiezingsuitslagen manipuleerden, is meermaals bewezen en gedocumenteerd. ‘Alle verkiezingen die ik me kan herinneren, zijn door de familie Bongo gestolen’, zegt een Gabonese analist die uit angst voor represailles niet met zijn naam in de krant wil. ‘Dit keer heeft het leger eindelijk geweigerd om nog langer het vuile werk van de Bongo’s op te knappen.’
Omar Bongo regeerde zijn land van 1967 tot aan zijn dood in 2009, waarna zijn zoon Ali het stokje overnam. In al die jaren bouwden de Bongo’s een uitgekiend patronagenetwerk op: de olierijkdommen werden verdeeld over vrienden en familie, vijanden werden afgekocht. De Gabonese bevolking bleef ondertussen arm: volgens de Wereldbank leeft eenderde van de ruim 2 miljoen Gabonezen in armoede.
‘Ook de mensenrechtensituatie was erbarmelijk’, zegt de Gabonese activist Marc Ona vanuit hoofdstad Libreville. ‘Bijeenkomsten werden verboden, onwelgevallige stemmen het zwijgen opgelegd. Het gerechtshof werd door de familie Bongo gebruikt om de rechten van burgers, organisaties en politieke partijen verder in te perken'. Volgens Ona is het niet gek dat het leger heeft ingegrepen.
Al dagen gaan Gabonezen uit blijdschap de straten van Libreville op, ziet hij. Van anti-Frans of pro-Russisch sentiment, zoals onlangs na de coup in Niger, lijkt geen sprake. ‘Het waren de Bongo’s die hun eigen mensen onderdrukten en de staatskas plunderden’, zegt Ona. ‘Daar kunnen we het Westen niet de schuld van geven.’ De mensenrechtenactivist stelt dat ‘elke Gabonees’ naar verandering verlangde. ‘Deze staatsgreep wordt hier gezien als een nieuwe bevrijding van de Gabonese bevolking.’
Toch is er twijfel. ‘Enerzijds zijn we blij dat we eindelijk van Bongo af zijn’, zegt Laurence Ndong. ‘Anderzijds willen we geen militaire dictatuur.’ Ze hoopt dat de coupplegers snel met een transitieplan komen. ‘We verwachten dat zij de burgers bij de vervolgstappen betrekken.’
De belangrijkste Gabonese oppositiepartij claimt dat zij de verkiezingen heeft gewonnen en wil met de junta in gesprek. Een woordvoerder zegt dat die gesprekken moeten voorkomen dat Gabon ‘een nog donkerder toekomst tegemoetgaat dan de toekomst die ons bespaard is gebleven’.
Om u deze content te kunnen laten zien, hebben wij uw toestemming nodig om cookies te plaatsen. Open uw cookie-instellingen om te kiezen welke cookies u wilt accepteren. Voor een optimale gebruikservaring van onze site selecteert u "Accepteer alles". U kunt ook alleen de sociale content aanzetten: vink hiervoor "Cookies accepteren van sociale media" aan.
U bent niet ingelogd
Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2023 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden