Een ernstig lek, kinderlijk eenvoudig te misbruiken, ongeoorloofde toegang en een ‘groot gevaar’ – in de woorden van de toezichthouder die over de bescherming van persoonsgegevens gaat. Een expert had het zelfs over ‘levensbedreigende situaties’. Het was duidelijk: Nederland is deze week aan een ramp ontsnapt.
Maar wat was er precies aan de hand? RTL Nieuws ontdekte dat er een ‘ernstig lek’ bestond bij het Kadaster, het register met informatie over huizen en percelen. Iedereen met een koophuis staat erin, net zoals elk stukje grond in Nederland.
Over de auteur
Huib Modderkolk is onderzoeksjournalist bij de Volkskrant, met bijzondere aandacht voor cybersecurity en inlichtingendiensten. Hij won meerdere journalistieke prijzen en is onder meer auteur van het boek Het is oorlog, maar niemand die het ziet. Eerder werkte hij bij NRC.
Volgens RTL was het ‘kinderlijk eenvoudig’ om toegang te krijgen tot deze informatie en het ‘besloten deel’ van het Kadaster waartoe normaliter alleen notarissen en gerechtsdeurwaarders toegang hebben. ‘Miljoenen woonadressen’ waren zomaar voor iedereen binnen handbereik. ‘De gevoelige informatie is goud waard voor criminelen en andere kwaadwillenden’, stelde RTL. Over de precieze details van dit lek later meer.
‘Een groot gevaar voor bedreigde journalisten, activisten en politici’, voegde Aleid Wolfsen, voorzitter van de Autoriteit Persoonsgegevens (AP), voor de zekerheid toe. ‘Er kon zomaar opeens iemand op de stoep staan om hen te bedreigen, of erger.’
Maar wacht. Wanneer was deze oersaaie database met eigendomsinformatie in een kwaad daglicht komen te staan en verworden tot een goudmijn voor criminelen? Want het Kadaster ís toch een openbaar register, waar elke burger – al sinds 1838 – informatie kan opvragen en dient te ontvangen?
Je moet er even voor doorbladeren tot artikel 1265 van het eerste Burgerlijk Wetboek, maar daar staat het onomwonden: ‘Aan alle degenen die zulks verlangen inzage te geven van hunne registers, en een afschrift uit te leveren van de akten’. En toen het wetboek uit 1838 in 1992 een eigentijdse voortzetting kreeg, bleef openbaarheid als uitgangspunt behouden. ‘Desgevraagd verleent de Dienst inzage in openbare registers.’
De reden is simpel, legt hoogleraar gegevensbescherming en privacyrecht Anna Berlee, die in 2018 promoveerde met een onderzoek naar het Kadaster, uit. ‘Ter bevordering van de rechtszekerheid.’ Als je een huis wilt kopen, is het wel fijn te weten dat diegene van wie je het koopt ook de daadwerkelijke eigenaar is.’
Nu hebben er in de loop der tijd twee ontwikkelingen plaatsgevonden: internet en in het kielzog daarvan meer aandacht voor privacy. Waar het in de 19de eeuw en een groot deel van de 20ste eeuw veel tijd en geld kostte om informatie fysiek te verzamelen bij de verschillende kantoren van het Kadaster, kan dat tegenwoordig in enkele minuten. ‘We maakten het steeds makkelijker om informatie te ontsluiten – wat goed is voor de rechtszekerheid – maar hadden te weinig oog voor de gevolgen voor de privacy’, zegt Berlee.
Al in de jaren negentig was dat gaan knellen. Berlee wijst op het ‘vieze-mannetjes-artikel’ – dat leidde tot een aanpassing van de Kadasterwet in 1999. De volledige gegevens van kantoormedewerkers van notarissen werden in een akte vermeld wanneer deze optraden als gemachtigden. Daarmee werd ook hun burgerlijke staat én woonadres openbaar. Na de wetswijziging werden die data weggelaten.
Daarna waren het excessen die het ongemak over het openbare karakter van het Kadaster deden toenemen. Berlee: ‘Het gaat in cycli. Een voorval, Kamervragen, en dan weer stilte.’ De afgelopen tien tot vijftien jaar lijkt het aantal incidenten toe te nemen.
Er waren de namen van de slachtoffers van de Groninger hiv-zaak. Zij hadden bij seksfeesten bloed toegediend gekregen met een naald met hiv-besmet bloed. De politie probeerde hun namen uit de media te houden. Toen een advocaat namens de slachtoffers beslag liet leggen op het vermogen van de daders, werden daarmee de gegevens van de slachtoffers geregistreerd in het Kadaster.
Er was het radicaal-rechtse Vizier Op Links dat stickers plakte op de voordeuren van politici, wetenschappers en journalisten. En er was Viruswaarheid-voorman Willem Engel, die het woonadres van D66-leider Sigrid Kaag bij het commerciële Kadasterdata.nl bestelde en via sociale media verspreidde. Het maatschappelijke klimaat, aangejaagd door anonieme lieden op Twitter en Facebook, verhardde. Inmiddels krijgen tientallen Kamerleden een vorm van beveiliging.
Dus was het Kadaster gaan schuiven. Al vanaf 2015, zegt Berlee, werd er intern beleid gevoerd om sommige woonadressen af te schermen. Ze vertelt over een vrouw die vreesde voor eerwraak door haar familie. Die kreeg van de woningbouwvereniging het aanbod haar huis te kopen. ‘Zij wilde dat graag doen, maar was bang voor de gevolgen.’ Op het moment dat ze eigenaar van de woning zou worden, zou haar adres via het Kadaster zijn op te vragen. Na contact met de dienst werd haar adres afgeschermd, een mogelijkheid die pas vanaf 2018 in de wet werd opgenomen voor zeer uitzonderlijke gevallen.
Zo kwam voor bedreigde personen die bewaking krijgen van de overheid – het bekendste voorbeeld is PVV-leider Geert Wilders – de mogelijkheid om gegevens af te schermen. De voorwaarden hiervoor zijn zeer strikt: slechts een kleine tweehonderd mensen staan op de lijst.
Terug naar dat ‘ernstige lek’ van RTL. Want betekende dit dat onbevoegden toegang hadden tot het privéadres van Geert Wilders? Dat niet.
Het probleem is genuanceerder. Het Kadaster biedt de mogelijkheid om te zoeken op ‘object’, een adres bijvoorbeeld. Iedereen heeft het recht deze gegevens op te vragen. Zonder restricties, behalve een kleine betaling. Maar voor wie ook andersom wil zoeken – op naam – is een drempel opgeworpen: daarvoor is een zakelijk account met een KvK-inschrijving vereist. Het was mogelijk een nep-account aan te maken door een KvK-nummer van iemand anders in te vullen. De controle was minimaal, zag RTL. Het Kadaster onderzoekt of er oneigenlijk gebruik plaatsvond maar heeft nog geen concrete gevallen vastgesteld.
Dit ‘lek’ en de ophef erover werpen echter een schaduw over het werkelijke probleem. Want het ‘besloten gedeelte’, bedoeld voor makelaars en notarissen, is in de praktijk helemaal niet besloten. Er bestaan dertigduizend professionele Kadaster-accounts, en dat zijn behalve makelaars ook financiële instellingen, media en zelfs bakkers en slagerijen. Zij kunnen van iedereen met een koophuis of eigen grond zeer persoonlijke gegevens opvragen. Onbeperkt én rechtmatig.
Dát is een doorn in het oog van de Autoriteit Persoonsgegevens. Opvragen zou volgens voorzitter Wolfsen alleen nog mogelijk moeten zijn als iemand een gerechtvaardigd belang heeft, zoals een notaris of een buurman die wil weten waar de kadastrale grenzen lopen.
In Duitsland werkt het al zo. En dan alleen die informatie die écht noodzakelijk is, zoals privacywetgeving (AVG) vereist. In 2022 oordeelde het Europese Hof van Justitie bijvoorbeeld dat het Ubo-register, waarin staat wie de eigenaar is van of zeggenschap heeft over een onderneming, te veel informatie prijsgaf. Minister Kaag (Financiën) besloot de database in z’n geheel offline te halen. Naast het Kadaster, het Handelsregister en het Ubo bestaan er nog zeker zestig openbare registers met persoonsgegevens.
Wie nu een overdrachtsakte opvraagt bij het Kadaster, krijgt direct álles te zien: hoogte van de hypotheek, paspoortnummer, burgerlijke staat, naam en geboortedatum partner. Berlee: ‘Dit kan allemaal relevante informatie zijn in een bepaald geval, maar is veelal veel meer dan je daadwerkelijk nodig hebt. Er is alleen op dit moment geen mogelijkheid om zeer gerichte en specifieke informatie op te kunnen vragen uit akten en zo te kunnen differentiëren. Het is alles of niets.’ Wolfsen: ‘Dat leidt tot nieuwsgierigheid. Tot misbruik. Tot het opvragen van allerlei gegevens die niet noodzakelijk zijn. De norm is: wat privé is, moet privé blijven.’
Daarom wil AP-voorzitter Wolfsen dat het Kadaster en andere registers de toegang gaan beperken, wat de wet sinds 1838 ook voorschrijft. ‘Het Kadaster moet gaan voldoen aan de AVG, dat is de hogere wet’, zegt Wolfsen. ‘Hoe het Kadaster nu gegevens deelt, is niet meer van deze tijd. We ontdekken nu dat het altijd fout is geweest.’
Om u deze content te kunnen laten zien, hebben wij uw toestemming nodig om cookies te plaatsen. Open uw cookie-instellingen om te kiezen welke cookies u wilt accepteren. Voor een optimale gebruikservaring van onze site selecteert u "Accepteer alles". U kunt ook alleen de sociale content aanzetten: vink hiervoor "Cookies accepteren van sociale media" aan.
U bent niet ingelogd
Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2023 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden