Twee nieuwsberichten van de laatste weken. Aan het Schotse Loch Ness werd maar weer eens een onderzoek gehouden naar het mythische dier dat daar zou leven. Met honderden waarnemers langs de oevers en ‘drones met warmtescanners’ en onderwatermicrofoons. De onderzoeksleider noemde ‘opvallende geluiden’ als de voornaamste oogst. Maar dit zouden ook eenden kunnen zijn.
In het Amerikaanse congres werden eind juli drie getuigen gehoord over het ufo-dossier. Daaronder een voormalig officier van de Amerikaanse luchtmacht die verklaarde te weten van een al vele decennia lopend programma van de Amerikaanse overheid om de techniek aan boord van neergestorte buitenaardse ruimteschepen te onderzoeken en te hergebruiken voor militaire doeleinden. Het bestaan van dit onderzoek zou tegelijk wijzen op de grootste doofpot uit de Amerikaanse geschiedenis.
Over de auteur
Mark Moorman is kunstredacteur van de Volkskrant. Hij schrijft over series, fotografie en populaire cultuur.
Dertig jaar (op 10 september) na de eerste uitzending van The X-Files, een serie die in elf seizoenen 218 afleveringen telde, hebben we het gevoel dat we in het hoofd van hoofdpersoon Fox Mulder (David Duchovny) leven, een FBI-agent die in de kelder van het hoofdkantoor belast was met zaken met een paranormaal karakter. En altijd op zoek was naar de het bewijs dat de Amerikaanse overheid zijn burgers voorloog over, nou ja, over alles, maar vooral over de aanwezigheid van aliens op aarde.
Naar aanleiding van de oplevende belangstelling voor ufo’s in de Amerikaanse politiek schreef The X-Files-schepper Chris Carter onlangs een stuk in The New York Times waar hij enigszins schuldbewust meldde dat de beroemde slogans van de serie, The Truth is out there en Trust no one inmiddels gemeengoed zijn geworden. Zijn personage Fox Mulder kwam voort uit een diep wantrouwen tegen de regering. ‘Geloof ik dat de regering ons voorliegt? Absoluut. Ik ben een kind van Watergate.’ Maar Carter wijst er ook op dat er in 1993 (waarin dat eerste seizoen werd uitgezonden) sprake was van een nog relatief ‘gedeelde waarheid’.
Op het kantoor van Mulder hing de door Carter ontworpen poster, nu ondergebracht in het Museum of American History, onderdeel van het Smithsonian in Washinton, met een vage foto van een vliegende schotel, en de tekst ‘I want to believe’ (Ik wil geloven). En dat wilden we allemaal als fans van The X-Files, om er dertig jaar later achter te komen dat de slogan lijkt te zijn vervangen door ‘Ik geloof’. Vraag maar aan die luchtmachtofficier die getuigde voor het congres; hij had een X-Files-personage kunnen zijn.
Voor Carter ging The X-Files altijd over de spanning tussen geloof en wetenschap, perfect belichaamd door Fox Mulder (een FBI-profiler) en zijn partner Dana Scully (Gillian Anderson), een medicus, sceptisch over elke niet-rationele verklaring voor een mysterie. Laten we zeggen dat vooral Scully het moeilijk kreeg om standvastig de ratio te vertegenwoordigen in dit klassieke duo. Scully is met haar professionele vakkundigheid en emotionele verscheurdheid zo ongeveer de moederfiguur van alle vrouwelijke speurders die na haar kwamen, van Carrie Mathison (Claire Danes in Homeland) tot aan Saga Norén (Sofia Helin in The Bridge).
Persoonlijke noot. The X-Files, jaren voor de periode die zo ongeveer begon met The Sopranos in 1999 en die nu wordt aangeduid als Peak TV, was een persoonlijke favoriet. Het was een van de eerste series die ook via de videotheek te zien was, vanaf 1996 in VHS-boxen, voor avonden lang bingen avant la lettre. VHS: hoe nineties wil je het hebben? In het eindeloze labyrinth van de populaire cultuur komen heel veel draden samen bij The X-Files, al was het maar omdat een hele generatie scenarioschrijvers hier begon en doorging met series als Homeland, 24 en Buffy the Vampire Slayer. Het was hier dat een jonge Vince Gilligan (de schepper van moderne klassiekers als Breaking Bad en Better Call Saul) de kans kreeg zijn eerste scenario’s te schrijven, waar humor en drama perfect konden samenvallen en waar uitzinnige ideeën werden aangemoedigd.
En ook The X-Files kwam niet uit de lucht vallen. Vooral Twin Peaks van David Lynch , waarvan het sensationele eerste seizoen in 1990 werd uitgezonden, met Special Agent Dale Cooper (Kyle MacLachlan) als de onkreukbaarheid zelve in de meest bizarre omstandigheden. Hij stond model voor het personage van Fox Mulder. We gingen na dertig jaar opnieuw kijken, gewoon weer van voren af aan (de hele serie staat op Disney Plus).
Een paar dingen over het X-Files-universum: de oorspronkelijke looptijd bestond uit negen seizoenen (1993-2002), met een duidelijke thematische breuk toen na vijf seizoenen het Canadese British Columbia (en Vancouver) als locatie werd ingeruild voor Los Angeles. In 2016 volgde een eerste herstart (met de inmiddels middelbare Mulder en Scully, gespeeld door de nog altijd geweldige Duchovny en Gillian Anderson) , met uiteindelijk een elfde seizoen van tien afleveringen als slot in 2018. En dan zijn er nog de twee speelfilms: The X Files uit 1998 en The X Files: I Want to Believe uit 2008. En dan laten we de verschillende spin-offs (de series Millennium en The Lone Gunmen) nog buiten beschouwing.
Thematisch was The X-Files altijd verdeeld in afleveringen waarin één zaak werd onderzocht (door fans al snel bestempeld als ‘monster van de week’-episodes) en afleveringen waarin de centrale mythologie langzaam werd afgewikkeld, die draaide om het complot om de rol van alientechnologie verborgen te houden. Met de op 12-jarige leeftijd verdwenen, dan wel ontvoerde zus van Mulder als drijfveer. We herinneren ons uit de jaren negentig vooral de opwinding over de complexe verhaallijnen, een mythologische benadering die omarmd werd door kijkers en uiteindelijk van diepe invloed was op series als Lost (zes seizoenen vanaf 2004).
Allereerst: de serie staat bij terugzien (na dertig jaar!) nog altijd overeind als een van de meest vernieuwende en radicale uit de televisiegeschiedenis. En dat al vanaf de eerste ontmoeting tussen Mulder en Scully, in een scène die meteen de verhoudingen scherp en vol verwachting neerzet. De monster-van-de-week-afleveringen werken bij terugzien beter dan het mythologiedeel, een aspect waar de serie tegen het eind ook niet helemaal meer mee uitkwam. Het is ook duidelijk dat de liefde vooral bij die eerste vijf seizoenen ligt, het Vancouver-deel, waarbij veel afleveringen spelen in een duistere, veelal druipende natuur of in kleurloze wijken, ogenschijnlijk neutrale façades voor gruwelijke zaken.
De X-Files schrijvers hielden zich niet bepaald in. We waren na zoveel jaar nieuwsgierig naar een aflevering als Home (episode 2 van seizoen 4 uit 1996), de enige X-Files-aflevering die nooit meer is herhaald omdat hij te donker zou zijn. Inmiddels staat hij weer gewoon bij Disney Plus. Het is nog steeds een ongewoon bruut verhaal over een familie die na generaties inteelt het plaatsje Home terroriseert. De schrijvers moeten naar de Texas Chainsaw Massacre hebben gekeken en gedacht hebben: daar kunnen we overheen. En inderdaad.
In veel lijstjes staat Clyde Bruckman’s Final Repose uit het derde seizoen te boek als de beste aflevering. Het leverde de eerste twee belangrijkste Emmy’s op, een voor het scenario van Darin Morgan en een voor de gastrol van Peter Boyle, een man die er onder gebukt gaat dat hij de gave heeft het tijdstip en de omstandigheden van ieders dood te voorspellen. Het gegeven is aanleiding voor een zwarte komedie over het centrale raadsel waar de voortdurende populariteit van The X-files om draait. We zijn dol op het leven met mysteries, maar we zitten niet bepaald te wachten op het antwoord. The truth is out there, de waarheid ligt daarbuiten. En dat willen we vooral zo houden.
Om u deze content te kunnen laten zien, hebben wij uw toestemming nodig om cookies te plaatsen. Open uw cookie-instellingen om te kiezen welke cookies u wilt accepteren. Voor een optimale gebruikservaring van onze site selecteert u "Accepteer alles". U kunt ook alleen de sociale content aanzetten: vink hiervoor "Cookies accepteren van sociale media" aan.
U bent niet ingelogd
Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2023 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden