Donderdag presenteerde de commissie zichzelf aan de buitenwereld. Of alle leden er nog bij zijn als de commissie het eindrapport opstelt, is nog maar de vraag. Na de val van het kabinet kondigden in elk geval commissievoorzitter Salima Belhaj (D66, wil in 2024 naar het Europees Parlement), Sylvana Simons (Bij1, stopt na gedoe in Bij1) en Farid Azarkan (Denk, tijd voor een nieuwe uitdaging) nieuwe toekomstplannen aan. Welke commissieleden straks nog op een verkiesbare plek staan, valt nog te bezien.
Toch verwacht Belhaj niet dat de kwaliteit van het onderzoek daaronder zal lijden. ‘Hier zit een zwaar gemotiveerde commissie’, zei ze donderdag bij de aankondiging van de in totaal 43 openbare verhoren. Bovendien is de commissie al anderhalf jaar bezig met dossieronderzoek en verhoren achter gesloten deuren. ‘Openbare verhoren zijn een klein stuk van wat je als commissie doet.’
In de eerste week hoort de commissie – die verder bestaat uit de Kamerleden Thierry Aartsen (VVD), Evert Jan Slootweg (CDA), Michiel van Nispen (SP), Senna Maatoug (GroenLinks) en Lammert van Raan (PvdD) – gedupeerden van het fraudebeleid, hoogleraren en ambtenaren. Ook de gepensioneerde Volkskrant-verslaggever Gijs Herderscheê, die jarenlang schreef over sociaal-economische thema’s, wordt als expert gehoord, net als Mark Rutte in zijn rol als staatssecretaris van Sociale Zaken (2002-2004). Daarna volgen nog 35 openbare verhoren waarvan Belhaj nog niet wil vertellen wie er onder ede bevraagd zullen worden. Zeker is dat Rutte, in zijn rol als premier, later nog een keer aan bod zal komen.
De enquête is het derde onderzoek van de Kamer in korte tijd naar de vraag hoe het de afgelopen jaren zo mis heeft kunnen gaan met de manier waarop overheidsorganisaties de burger benaderen. Bijna drie jaar geleden zette de Kamer al een parlementaire ondervragingscommissie in (een iets minder zwaar instrument) om uit te zoeken wat er fout liep in de kinderopvangtoeslagenaffaire, het schandaal rond de Belastingdienst die een genadeloze fraudejacht opende op grote groepen onschuldige ouders, van wie de meesten een migratieachtergrond hadden.
De slachtoffers hadden geen schijn van kans, was de conclusie van de enquêtecommissie. In het eindrapport Ongekend onrecht kwam de commissie tot het niet mis te verstane oordeel dat niet alleen de Belastingdienst maar ook de wetgever en de rechtspraak de grondbeginselen van de rechtsstaat hebben geschonden.
In 2021 bracht een onderzoekscommissie van de Kamer in beeld dat het goed mis zit bij het rijvaardigheidsbureau CBR, uitkeringsinstantie UWV en de Belastingdienst: de relatie tussen burger en overheid is ernstig verstoord en de wetten en regels blijken zo complex te zijn dat het een hele klus blijkt je daar als goedwillende burger aan te houden. En als het misgaat, is de toorn van de overheidsorganisaties genadeloos, valt te lezen in het eindrapport Klem tussen balie en beleid.
Voor de Kamer was het aanleiding om dieper in de problematiek te duiken en het fraudebeleid en de dienstverlening van de overheid tegen het licht te houden. Waar de andere onderzoeken zich vooral richtten op wat er allemaal fout is gegaan, wil de enquêtecommissie de komende weken dieper duiken in hoe het fraudebeleid zich in de loop van dertig jaar heeft ontwikkeld en waar de relatie tussen overheid en burgers is overgegaan in een sfeer van wantrouwen en genadeloos straffen.
Inmiddels is de straffe wind in Den Haag gedraaid en is het demissionaire kabinet begonnen met de afbraak van het strenge fraudebeleid dat onder het premierschap van Mark Rutte vanaf 2012 gold. Destijds stemden in de Tweede Kamer VVD, CDA, PVV, SGP maar ook GroenLinks, D66 en ChristenUnie voor de strenge Fraudewet, die als doel had hard te straffen om ‘een relatief kleine maar gestaag groeiende groep hardnekkige fraudeurs’ dusdanig hard te straffen dat dit ‘een afschrikkend effect’ zou hebben.
In het nieuwe wetsvoorstel wil het kabinet overheidsinstanties meer ruimte voor coulance bieden, om bijvoorbeeld rekening te houden met persoonlijke omstandigheden in plaats van direct over te gaan tot strafmaatregelen. Toch lijkt er nog een lange weg te gaan. Bijvoorbeeld bij de inzet van van algoritmen gaat het nog geregeld fout. Deze zomer bleek uit onderzoek van NOS op 3 dat de Dienst Uitvoering Onderwijs (Duo) bij controles of studenten wel echt uitwonend zijn, gebruikmaakt van algoritmen. Het resultaat is dat de dienst de afgelopen tien jaar studenten met een migratieachtergrond veel vaker beschuldigde van fraude.
De commissie zal in de komende verhoren dan ook dieper ingaan op de houding van de overheid richting mensen met een migratieachtergrond en het gebruik van discriminerende risicoprofielen en algoritmen. Maar ook de gegevensuitwisseling tussen verschillende overheidsdiensten waardoor iemand die eenmaal op een zwarte lijst staat, terecht of onterecht, daar zijn leven lang de gevolgen van ondervindt.
De laatste verhoren staan gepland op 5 oktober. De verwachting is dat het eindrapport begin januari af is.
Om u deze content te kunnen laten zien, hebben wij uw toestemming nodig om cookies te plaatsen. Open uw cookie-instellingen om te kiezen welke cookies u wilt accepteren. Voor een optimale gebruikservaring van onze site selecteert u "Accepteer alles". U kunt ook alleen de sociale content aanzetten: vink hiervoor "Cookies accepteren van sociale media" aan.
U bent niet ingelogd
Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2023 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden