N.B. Het kan zijn dat elementen ontbreken aan deze printversie.
Vervuiling NRC onderzocht de eieren van hobbykippen uit de omgeving van chemiefabriek Chemours. In veel gevallen bevatten die veel te veel PFAS. Dat is gevaarlijk. „Het eten van deze eieren is schadelijk voor de volksgezondheid, met name voor kinderen.”
De kippen van Marco leggen goed. De veertiger deelt een kippenhok met zijn buren op het braakliggende landje achter zijn huis. Vanaf zijn keukentafel kijkt de geboren Sliedrechter uit op de teflonfabriek van Chemours in Dordrecht, aan de andere kant van de Merwede. In 2018 kwam het advies om geen groente en fruit uit eigen tuin te eten in de directe omgeving van de fabriek, vanwege vervuiling met PFAS. Sindsdien eet het gezin van Marco , uit voorzorg ook geen eieren meer.
NRC verzamelde dit voorjaar meer dan veertig eieren van negen particulieren en boeren in een straal van zes kilometer rond de teflonfabriek en liet ze analyseren op PFAS door een laboratorium van de Vrije Universiteit in Amsterdam. PFAS zijn een verzameling chemische stoffen die veel worden gebruikt door de chemische industrie, die nauwelijks afbreken en giftig kunnen zijn. De stoffen verlagen de weerstand en zijn in hoge concentraties kankerverwekkend.
Het eten van eieren van scharrelkippen rondom chemische fabrieken draagt volgens internationaal onderzoek bij aan een ongezond hoge concentratie PFAS in het bloed van omwonenden. In Nederland is het voor het eerst dat er rondom een fabriek onderzoek is gedaan naar PFAS-vervuiling van eieren. Ondanks meerdere signalen over het gevaar van besmette eieren hebben overheidsinstanties als het RIVM dit nog niet onderzocht.
Het eten van eieren van scharrelkippen rondom chemische fabrieken draagt volgens internationaal onderzoek bij aan een ongezond hoge concentratie PFAS in het bloed van omwonenden
Marco, die vanwege privacyredenen niet met zijn achternaam in de krant wil, blijkt zich terecht zorgen te maken: de eieren van hobbykippen uit de omgeving Sliedrecht en de Alblasserwaard bevatten vaak zulke hoge concentraties PFAS dat het eten ervan de gezondheid kan schaden. Belangrijke bron van de PFAS in Sliedrechtse eieren is de teflonfabriek Chemours uit Dordrecht. Die loosde decennialang grote hoeveelheden PFAS in de omgeving terwijl het wist dat de stoffen schadelijk waren, bleek in juni uit een uitzending van Zembla. Vrijdagochtend moet het bedrijf zich daarover verantwoorden in een hoorzitting in de Zuid-Hollandse Provinciale Staten.
In eieren uit vijf van de negen locaties zitten te veel PFAS. Die eieren overschrijden de Europese voedselnormen voor PFAS. Het eten van één ei per week zou op deze plekken al de gezondheid kunnen schaden, blijkt uit het onderzoek van NRC. De PFAS in de eieren uit drie van de negen locaties zijn rechtstreeks te herleiden tot PFAS-uitstoot van Chemours: er zitten soorten PFAS in die de fabriek in het verleden uitstootte.
In de tuin van Marco, gelegen aan de dijk en recht tegenover de fabriek, zijn de eieren afgelopen voorjaar het zwaarst vervuild. Door het eten van een half eitje per week zou een volwassen man al meer PFAS binnenkrijgen dan volgens de Europese richtlijnen gezond is. Kinderen van vier krijgen met het eten van één eitje per week twintig keer meer PFAS binnen dan veilig is.
Aantal maal dat PFAS-advies wordt overschreden per ei per locatie
Aantal maal dat PFAS-advies (4,4 ng/week/kg lichaamsgewicht) wordt overschreden bij gemiddelde eiconsumptie door persoon met gemiddeld lichaamsgewicht (locatie, afstand tot Chemours)
„Kippeneigenaren in de regio Dordrecht zouden er beter aan doen hun kippen binnen te houden”, reageert Jacob de Boer, emeritus hoogleraar omgevingschemie, op de resultaten. „Meer is er niet aan te doen, vrees ik, tenzij de grond waarop de kippen lopen gesaneerd wordt.” Ook Martin van den Berg, emeritus hoogleraar toxicologie, raadt aan de kippen op te hokken en de eieren niet te eten. „Zéker kinderen en zwangere vrouwen niet.” Allebei hebben ze het onderzoek en de berekeningen van NRC geverifieerd.
RIVM of NVWA, de Nederlandse Voedsel en Warenautoriteit, zouden vervolgonderzoek moeten doen, zeggen de twee toxicologen. De overheid, zegt Van den Berg, „zou haar verantwoordelijk moeten nemen en systematisch onderzoek moeten doen naar andere landbouwproducten uit deze regio: melk, kaas, vlees”.
Marco maakte zich eigenlijk nooit zo veel zorgen over Chemours. Toen hij opgroeide was hij meer bezorgd over de naastgelegen afvalverwerker. Die kon je ruiken. Als je erlangs fietste, werd je vies van de condenswolk die uit de schoorstenen kwam. Pas de laatste jaren is hij anders naar die fabriek van Chemours gaan kijken. Begin dit jaar is hij met zijn gezin pal tegenover Chemours komen wonen. Hij is een geboren Sliedrechter, woonde nooit ergens anders, z’n vrienden en familie wonen hier – hij wil er nooit meer weg. Bovendien: het uitzicht is prachtig. Vanaf de bank in de woonkamer kijk je zo uit over de Merwede, met de langsvarende schepen. Én met aan de overkant het grote fabrieksterrein van Chemours.
Chemours maakt PFAS: wondermiddelen die voorkomen dat eten aanbakt in de pan en water van regenjassen laat afdruipen. Ze zitten in pizzadozen, in brandblusschuim, in tapijtreinigers en in tal van andere alledaagse gebruiksvoorwerpen om die water- en vuilafstotend te maken. Aanvankelijk onder de naam DuPont produceert de fabriek vanaf begin jaren zestig in Dordrecht grote hoeveelheden van de chemische stoffen, die vorm en vaart geven aan de oprukkende consumptiemaatschappij.
PFAS zijn tegenwoordig óveral: in het water, in de lucht, in de grond, in het voedsel, in dieren en in mensen. Fabrieken wereldwijd hebben tonnen PFAS uitgestoten en geloosd. De stoffen breken niet af en worden forever chemicals genoemd.
Kippeneigenaren in de regio Dordrecht kunnen beter hun kippen binnenhouden
Jacob de Boer emeritus hoogleraar omgevingschemie
Er zijn duizenden verschillende soorten PFAS. De stoffen PFOA en PFOS behoren tot de giftigste. Bij een hoge blootstelling kunnen ze nier- en teelbalkanker veroorzaken; in lage concentraties schaden ze de lever en het immuunsysteem en verhogen ze het cholesterolgehalte. Kinderen met veel PFOA en PFOS in hun bloed maken minder antilichamen aan, waardoor ze eerder ziek kunnen worden en vaccins minder goed werken. Overal in Nederland krijgen mensen gemiddeld al zo veel PFAS binnen dat hun gezondheid wordt geschaad, stelde het RIVM in 2022 vast.
De schadelijke effecten van PFAS worden rond de eeuwwisseling voor wetenschappers duidelijk. Al in 2002 meten Amerikanen in eieren van wilde vogels rondom PFAS-fabrieken hoge waarden van de chemische stoffen. Een paar jaar later constateren Chinese onderzoekers dat PFAS ook in kippeneieren terechtkomen. In de Chinese stad Hubei, waar chemiemultinational 3M PFAS fabriceert, zitten de eieren vol met de stoffen. In 2011 waarschuwen Belgische onderzoekers dat het eten van eieren door omwonenden van de 3M-fabriek in Zwijndrecht de gezondheid kan schaden. Eén onderzochte man krijgt via de PFAS-eieren zelfs 330 procent van zijn dagelijkse, als gezond aangemerkte hoeveelheid PFAS binnen. De veilige norm ligt op dat moment nog 16.000 keer hoger dan vandaag. De eieren zijn dus PFAS-bommetjes.
De ‘besmettingsroute’ is volgens de Belgische onderzoekers duidelijk: fabrieken stoten PFAS uit die neerdalen op de bodem. Kippen pikken en woelen in die vervuilde bodem, op zoek naar wormen, zaden en torren en drinken tegelijkertijd vervuild water. Vervolgens leggen ze vervuilde eieren die door mensen worden gegeten. Toch doet de Nederlandse overheid nooit onderzoek naar de PFAS-gehalten in eieren van hobbyhouders.
Chemours stopt in 2012 met het fabriceren en uitstoten van PFOA, een giftige vorm van PFAS die vanaf 2013 wordt verboden in Europa. Het duurt tot 2016 voordat het RIVM concludeert dat omwonenden jarenlang werden blootgesteld aan te hoge uitstoot van deze giftige stof. Ze hoeven zich overigens geen zorgen te maken, zo tempert het gezondheidsinstituut meteen de zorgen: de risico’s voor de volksgezondheid lijken klein.
Dat geloof kantelt als het AD het bloed van twee omwonenden laat testen en véél hogere en gevaarlijke PFAS-waarden vindt dan het RIVM had voorspeld. Zij zijn niet alleen, dat blijkt als het RIVM in 2017 meer omwonenden test. Zij hebben véél meer PFAS in hun bloed dan andere Nederlanders.
Kippen van een hobbykippenhouder in Sliedrecht. Veel eieren uit deze omgeving bevatten te veel PFAS. Foto Olivier Middendorp
Over een mogelijk verband met eieren komt ook een direct signaal binnen bij het RIVM – in een onderzoek waar het zelf om vroeg. Als de GGD naar aanleiding van het bloedonderzoek omwonenden met hoge bloedwaarden uit Sliedrecht in 2017 ondervraagt, blijkt dat de meeste óók vaak eieren van hun eigen kippen eten.
Voor het RIVM is het geen aanleiding om eieren nader te onderzoeken. Een van die onderzoeken die het instituut wel uitvoert, richt zich op de moestuintjes die veel omwonenden hebben. Gezo Source: NRC