Anderhalve minuut duurt Johnsburg, Illinois slechts. Dit wellicht allermooiste liedje van Tom Waits is een korte pianoballade waarin de zanger met een van emotie bijna overslaande stem zingt over zijn ‘only true love’ van wie hij een foto in zijn portefeuille draagt: ‘Kijk, hier’.
‘You see I just can’t live without her and I’m her only boy’, zingt hij verder, om te besluiten met de regel: ‘She grew up outside McHenry in Johnsburg, Illinois.’
Tom Waits schreef het liedje vernoemd naar een plaatsje even buiten Chicago in 1982. Hij was toen al een paar jaar getrouwd met Kathleen Brennan, die daar opgroeide. Deze Brennan had niet alleen zijn leven maar ook zijn muziek ingrijpend veranderd.
Over de auteur
Gijsbert Kamer is sinds 1992 muziekjournalist. Hij schrijft voor de Volkskrant recensies, interviews en beschouwingen over pop en jazz.
De liefdesverklaring van Waits is het vierde nummer op het album Swordfishtrombones, dat zijn artistieke loopbaan in 1983 een revolutionaire wending gaf. Johnsburg, Illinois is zo ongeveer de enige houvast die liefhebbers van zijn muziek uit de jaren zeventig destijds hadden. Het volgde op nummers die al radicaal hadden gebroken met alle verwachtingen. Klaterende percussie in Underground, een kaal, dreigend Shore Leave en een zompig orgelinstrumentaaltje leken in niks op de rokerige jazz en met saxofoons en strijkers versierde dronkemansblues waar de muziek van Waits in de jaren zeventig steeds meer naartoe was gekropen.
Zijn door Charles Bukowski en beat poets als Jack Kerouac en Allen Ginsberg geïnspireerde teksten waren allengs langer geworden, de muziek werd grootser gearrangeerd en zijn stem raakte steeds meer aangevreten door sigaretten en whiskey.
Tom Waits (73) was nog maar dertig toen hij, zoals hij dat zelf in een interview met de Volkskrant formuleerde, al ‘klonk als een oude man’. Van mooi donker, egaal en melancholiek op zijn debuut Closing Time (1973) was zijn stem in zeven jaar tijd veranderd in schuurpapier, dat op elk album, tot en met Heartattack & Vine (1980), steeds een beetje ruwer werd. Eerder dit jaar werd het 50-jarig jubileum van Closing Time gevierd met een nieuw gemasterde versie. Nu wordt 40 jaar Swordfishtrombones luister bijgezet met een opgepoetste versie van dit album, naast heruitgaven van de minstens zo sterke platen Rain Dogs (1985) en Franks Wild Years (1987).
Ze vormen een trilogie die een hoogtepunt werd in zijn oeuvre, en van muziek in de de jaren tachtig in het algemeen. Terwijl Waits naar eigen zeggen tot 1980 steeds meer in hetzelfde kringetje was gaan ronddraaien. Hij had alle ranzige facetten van het nachtleven al bezongen, in talloze variaties van Warm Beer and Cold Women. Hoe lukte het Waits om zichzelf zo volledig opnieuw uitvinden?
Het antwoord: dankzij de ontmoeting met Kathleen Brennan. In 1980 werkte Waits in de Zoetrope Studio op uitnodiging van regisseur Francis Ford Coppola aan de muziek voor diens film One From The Heart. De film zou floppen, het album waarop Waits te horen was met Crystal Gayle werd bijna niet uitgebracht. Maar Waits werd er ingewijd in het acteursvak (Coppola liet hem rolletjes spelen in diens arthousefilms Rumble Fish en The Outsiders) en ontmoette in Hollywood bovendien de liefde van zijn leven.
Het was Brennan die Waits zou sturen in zijn nieuwe muzikale koers. Zij moedigde hem aan afstand te nemen van zijn dronkemansimago en van het bijbehorende instrumentarium. In de nieuwe liedjes van Waits werd het slagwerk gedomineerd door marimba en vibrafoon. Je hoorde nu een Hammond B3-orgel in plaats van een piano, een trombone in plaats van de tenorsax, en de strijkers waren verdwenen.
Waits verving voor Swordfishtrombones zijn hele begeleidingsband, manager en producer. Er was een probleem: zijn platenmaatschappij Asylum wilde Swordfishtrombones niet uitbrengen, uit angst dat Waits zijn vaste publiek ermee zou verliezen.
Chris Blackwell, platenbaas van Island Records, wilde Waits al langer in zijn artiestenstal, zag een kans en vloog terstond naar Los Angeles, noteerde hij in zijn autobiografieThe Islander (2022).
Daar deed Brennan het woord, en luisterde Waits naar hoe zijn vrouw de contractbesprekingen deed. ‘Ik kan niks zonder haar’, zei hij in 1999 tegen de Volkskrant. ‘Zij gaf me vertrouwen alles muzikaal over een andere boeg te gooien.’ Johnsburg, Illinois is een van die wonderschone miniatuurtjes waarin Waits met een paar woorden zijn punt maakt. Hij durft erin tot het diepst van zijn ziel te gaan. Openhartiger dan hier hoorden we hem niet eerder en ook daarna niet meer. Wat niet wil zeggen dat Waits geen liefdesliedjes kon schrijven, twee van zijn mooiste staan al op zijn debuutalbum Closing Time: I Hope That I don’t Fall in Love With You en Martha. In die prachtige laatste kruipt Waits in de huid van de bejaarde Tom Frost die belt met een liefde van veertig jaar eerder: of ze iets kunnen afspreken. ‘I remember quiet evenings trembling close to you’ is vijftig jaar later nog altijd een van zijn mooiste regels.
Maar Waits nam er al snel afstand van. ‘Ik was 23 en zong als iemand van 70 met de levenservaring van een kind van 9’, zei Waits in 1999 in het interview. Inderdaad klinkt de Waits die in 1973 Martha zingt ouder, niet jonger dan de zanger tien jaar later. Zijn latere liedjes hebben iets jeugdigs en vitaals, iets wat ontbreekt in zijn muziek uit de jaren zeventig.
Dat is het opvallendste aan dat de hernieuwde kennismaking met de platen uit de jaren tachtig van Waits: het is tijdloze muziek, nog altijd met niets vergelijkbaar. Waar Waits’ werk uit de jaren zeventig gemaakt lijkt door de man van 73 die hij nu is, is er op Swordfishtrombones, Rain Dogs en Franks Wild Years geen jaartal te plakken. Begin jaren negentig volgden nog drie wat mindere platen, waarna Waits zich zes jaar uit het publieke leven terugtrok, om in 1999 opnieuw te verrassen met het album Mule Variations, de eerste van een nieuwe reeks sterke studioalbums, in 2011 afgesloten met Bad As Me.
Sindsdien is het stil rond Waits. Geen nieuwe albums en geen optredens. Maar luister nog even naar Waits die met zijn Johnsburg, Illinois nog net zo ontroert als veertig jaar geleden. Hoe hij zingt over de naam van zijn lief die hij naast die van hem op zijn arm geschreven heeft. ‘You see, I just can’t live without her’, zingt hij even wanhopig als liefdevol. Het heeft geholpen. Kathleen, de vrouw uit Johnsburg, Illinois en haar ‘only boy’ Tom Waits zijn nog altijd samen.
Om u deze content te kunnen laten zien, hebben wij uw toestemming nodig om cookies te plaatsen. Open uw cookie-instellingen om te kiezen welke cookies u wilt accepteren. Voor een optimale gebruikservaring van onze site selecteert u "Accepteer alles". U kunt ook alleen de sociale content aanzetten: vink hiervoor "Cookies accepteren van sociale media" aan.
U bent niet ingelogd
Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2023 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden