Als het aan hoogleraar statistiek Richard Gill (72) van de Universiteit Leiden had gelegen, was hij op dit moment bezig met activiteiten die bij zijn pensioen passen: spelen met z’n kleinkinderen, rekenen aan de statistiek van de haringtest van het AD, paddenstoelen plukken in het bos. In plaats daarvan bevindt hij zich – voor de zoveelste keer – in het centrum van een justitiële mediastorm.
En dat terwijl Gill, internationaal bekend vanwege z’n rekenwerk aan mediagenieke medische moordzaken, daar naar eigen zeggen helemaal niet van houdt. ‘Dit soort zaken kost energie en je haalt je er gezeur mee op de hals.’ Toch moest hij zich wel bemoeien met de zaak Lucy Letby, de Britse verpleegkundige die vorige week is veroordeeld voor de moord op zeven baby’s en poging tot doodslag op zes andere.
Over de auteur
George van Hal is redacteur van de wetenschapsredactie.
Gill zag met lede ogen aan hoe met Letby opnieuw iemand dreigde te worden overspoeld door overkokende volkswoede en een fundamenteel gebrek aan statistische en wetenschappelijke kennis bij justitie. En dat terwijl hij en zijn collega’s van de vermaarde Royal Statistical Society daarvoor eind 2022 in een lijvig rapport nog zo hadden gewaarschuwd.
‘Een van de politieagenten, betrokken bij het onderzoek, zei tegen me: statistiek? Nee, daar houden we ons niet mee bezig. Daar snapt niemand iets van’, herinnert Gill zich. Ook de betrokken advocaten, zelfs die van Letby, stelden volgens hem dat haar zaak niet gaat over statistiek.
De aanklacht tegen Letby riep bij Gill een stevig gevoel van déjà vu op. Jarenlang was hij in kleine kring bekend vanwege zijn wiskundige prestaties. Totdat zijn vrouw hem vertelde over de zaak Lucia de Berk, de Nederlandse verpleegkundige. De Berk werd, net als Letby nu, verdacht van het vermoorden van kinderen en werd slachtoffer van een reusachtige woede onder de bevolking, gevoed door stevige koppen in de media vol woorden als ‘moordzuster’ en ‘engel des doods’.
Het voornaamste bewijs was dat ze bij al die sterfgevallen dienst had gehad. Zijn vrouw vermoedde een heksenjacht en spoorde Gill aan ernaar te kijken. ‘Zo kun je al die kennis van je eens omzetten in wat nuttigs’, had ze gezegd.
Gill zag dat een collega ermee bezig was en deed niks. Tot hij drie jaar later een boek over de zaak las, boos werd op zichzelf, en alsnog besloot te gaan rekenen. Tot zijn verbazing ontdekte hij dat de kans dat De Berk bij alle incidenten aanwezig was helemaal geen 1 op 342 miljoen was, zoals was beweerd in de rechtszaak, maar juist 1 op 49. De Berk werd in 2010 vrijgesproken. De zaak is inmiddels het schoolvoorbeeld voor hoe onbegrip van statistiek kan leiden tot rechterlijke dwalingen.
In de zaak Letby herkent Gill vergelijkbare problemen. Zo heeft justitie volgens hem alleen gekeken naar de baby’s die overleden op de momenten dat Letby dienst had. ‘Je denkt al snel: het is wel erg toevallig dat ze bij alles aanwezig was’, zegt hij. ‘Maar deze zaken zijn geselecteerd omdát ze erbij was.’
Over het briefje dat zich ontpopte tot een van de belangrijkste bewijsstukken in de zaak, waarop Letby onder meer schreef ‘Ik heb ze bewust vermoord omdat ik niet goed genoeg ben’, oordeelt Gill mild. Letby voelde zich simpelweg een slechte verzorger omdat de baby’s tijdens haar dienst waren overleden, speculeert hij.
Hoogleraar toegepaste statistiek Casper Albers (Rijksuniversiteit Groningen), voorzitter van de Nederlandse vakvereniging voor statistici VVSOR, roemt zijn collega. ‘Binnen onze vereniging bestaat veel waardering voor hoe Gill zich in dit soort zaken vastbijt’, zegt hij. ‘Zijn analyses van dit soort zaken zijn wiskundig altijd van het allerhoogste niveau.’
De bemoeienis van Gill wordt niet altijd gewaardeerd. Op vrijdagavond 28 juli – Gill lag al op bed – werd er op de voordeur van zijn huis in Apeldoorn gebonsd. De politie overhandigde een brief waarin Gill gesommeerd werd te stoppen met schrijven over de zaak Letby. In Engeland is het verboden om in de media over lopende zaken te communiceren. In de brief dreigde de Britse politie Gill, een Brits staatsburger, zelfs met gevangenisstraf.
‘Ik verwijderde meteen m’n berichten op sociale media. Ik had m’n punt toch al gemaakt’, zegt hij. Gill was overigens niet de enige. ‘Ook twee medisch experts in Engeland en een in de VS kregen zo’n verzoek.’
Nu de uitspraak is gedaan, mag Gill weer publiceren. ‘Ik ben flink tekeer aan het gaan op sociale media’, zegt hij. Zo schreef hij dinsdag op X (voorheen Twitter) aan Sunday Times-journalist Shaun Lintern dat journalisten zoals hij degenen zijn die Lucy Letby veroordeeld hebben. ‘Seriemoord verkoopt enorm veel kranten! Jullie hebben haar veroordeeld zodat jullie bazen nog stinkender rijk kunnen worden.’
Gill weet dat sommige mensen vinden dat hij daarmee een grens overgaat. ‘Maar dat is nodig. Je hebt wetenschappers die zich braaf bij de feiten houden en zich niet bemoeien met de openbare orde. Naast zulke good cops heb je in zaken als deze ook behoefte aan bad cops. Die rol speel ik.’
In Nederland controleerde Gill op verzoek van Pieter Omtzigt een rapport van het CBS over de toeslagenaffaire. Hij liet zien dat men niet hard kon maken dat er evenveel uithuisplaatsingen waren bij gedupeerden dan bij vergelijkbare gezinnen.
Toen Gill voor het eerst van de zaak Lucia de Berk hoorde, wilde hij eigenlijk liever verder rekenen aan de vraagstukken in de quantumfysica, zo zei hij begin dit jaar tegen vakblad Science.
In een vergelijkbare zaak als die van De Berk en Letby leidde onder meer het werk van Gill in 2021 tot vrijspraak van de Italiaanse verpleegkundige Daniela Poggiali voor moord.
Om u deze content te kunnen laten zien, hebben wij uw toestemming nodig om cookies te plaatsen. Open uw cookie-instellingen om te kiezen welke cookies u wilt accepteren. Voor een optimale gebruikservaring van onze site selecteert u "Accepteer alles". U kunt ook alleen de sociale content aanzetten: vink hiervoor "Cookies accepteren van sociale media" aan.
U bent niet ingelogd
Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2023 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden