Op tweederde van de WK-finale tegen Engeland ademt Jenni Hermoso diep in door haar neus. Vanaf elf meter kan de topscorer aller tijden van het Spaanse nationale elftal de 1-0-voorsprong van haar ploeg verdubbelen. Haar begenadigde linkerbeen, waarmee ze al zo veel schilderachtige acties heeft gemaakt, mist zelden.
Maar nu wel.
Kort daarop trekt Spanje alsnog de overwinning over de streep, tot opluchting van Hermoso. Ze mag aansluiten in de rij om felicitaties te ontvangen van Luis Rubiales, voorzitter van de Spaanse voetbalbond. Een euforische Rubiales vertelt haar dat ze de gemiste penalty moet vergeten, pakt haar hoofd tussen zijn twee handen, en kust haar vol op de mond.
De kus blijkt het begin van een verhitte discussie, die de maatschappelijke verdeeldheid in Spanje duidelijk blootlegt.
Over de auteur
Fleur Damen is verslaggever van de Volkskrant.
‘Ik was druk met het bewerken van stukken toen ik de beelden voorbij zag komen’, vertelt Nadia Tronchoni, chef van de sportredactie van het progressieve dagblad El País, aan de telefoon vanuit Madrid. ‘Die raakten me enorm’.
Tronchoni is een van de eersten die een stuk publiceren over de kus. ‘Wat een schande dat zo’n mooie dag wordt verpest door zulk louche, onverbloemd machismo’, schrijft ze in een vlammend opinieartikel, dat snel viraal gaat.
Uit beelden uit de kleedkamer na de huldiging wordt duidelijk dat Hermoso niet gediend was van de kus. Tegen medespeelsters roept ze ‘Hé, ik vond het niet fijn! Maar wat kan ik doen?’. Toch doet de voetbalbond een dag later een verklaring uit in haar naam: de kus was een ‘natuurlijk gebaar’ in het feestgedruis, waar niet zo veel waarde aan moet worden gehecht.
Vrijdag, vijf dagen na de uitreiking is de toon volstrekt anders. Se acabó, het is afgelopen, twittert Alexia Putellas, tweemaal bekroond tot beste speelster ter wereld. Rubiales moet weg, vindt Putellas, en het hele team is het met haar eens.
Ook Hermoso is duidelijk: de kus was wel degelijk ongewenst, ze voelde zich kwetsbaar, en de woorden in de verklaring kwamen niet van haar. Ze eist verregaande maatregelen. Ook zij zegt: se acabó.
De zin groeit snel uit tot een slogan op sociale media, en het mannenteam van Sevilla betrad afgelopen weekeinde het veld met shirts met de tekst. Die gaat over meer dan Rubiales alleen. Want de kus van de voorzitter staat volgens de vrouwenprofs symbool voor alles wat er mis is in de top van het internationale vrouwenvoetbal: structureel machismo en een gebrek aan respect voor de profs.
Voor progressieve Spanjaarden gaat de kus zelfs over meer dan voetbal: hij is exemplarisch voor een hopeloos verouderd maatschappijbeeld, waarin mannen kunnen doen waar ze zin in hebben.
Eerst wat er mis is in het vrouwenvoetbal. In september vorig jaar ontploft een langlopend conflict tussen de Spaanse voetbalsters en de bond. Vijftien internationals willen niet meer uitkomen voor de nationale ploeg zolang bondscoach Jorge Vilda aan het roer staat. Volgens de speelsters is de bondscoach overmatig controlerend: zo moeten speelsters jarenlang de deuren van hun hotelkamer ‘s nachts openzetten ter controle. Bovendien zijn de trainingsmethodes en voorzieningen, waaronder medische zorg, niet op peil om voetbal op het hoogste niveau te bedrijven, stellen de profs.
De bond, onder leiding van Rubiales, haalt de schouders op voor de kritiek. Voor het nationale elftal speel je graag of niet, is de reactie. De speelsters worden niet meer opgeroepen, tenzij ze hun woorden terugnemen. Desnoods verschijnt Spanje met speelsters uit de jeugdteams op het WK, verklaart de bond.
Het conflict past in een patroon: wie als vrouw voetbalt op het hoogste niveau én fatsoenlijke voorzieningen verwacht, ontkomt er bijna niet aan activistisch te zijn. Ook in andere landen zetten profvoetbalsters hun interlandcarrière op het spel om verandering te forceren.
In 2016 spanden speelsters van het Amerikaanse nationale team een zaak aan tegen de bond om gelijke betaling af te dwingen. Een jaar daarop was de Noorse Ada Hegerberg de eerste voetbalster die weigerde uit te komen voor haar nationale team zolang het team niet dezelfde middelen kreeg als de mannen. In de selecties van Frankrijk en Canada leefden soortgelijke discussies in aanloop naar dit WK.
Nergens was het ongenoegen dit jaar zo groot als in de Spaanse nationale ploeg. De vastberadenheid onder de vijftien dissidenten is dan ook groot. Slechts drie spelers komen terug op hun kritiek, en worden opgenomen in de selectie voor dit WK.
Niemand had verwacht dat het verzwakte team het ver zou schoppen, laat staan dat het kampioen zou worden met oogstrelend combinatievoetbal. Maar al op de dag van de gewonnen finale verdwijnt die sportieve krachttoer naar de achtergrond. Door die kus.
De zege van de Spaanse voetbalvrouwen was in de ogen van Rubiales vooral zíjn zege, vertelt sportjournalist Tronchoni. ‘De kus laat zien dat Rubiales zich kampioen voelde, omdat hij de krachtmeting had gewonnen met de kritische speelsters en degenen die hen steunden’.
De kus maakt ook zichtbaar voor het grote publiek wat de speelsters al langer zeiden: de bond respecteert ze niet. ‘De tijd heeft ons gelijk gegeven’, reageerde Lola Gallardo, een van de kritische speelsters die de wedstrijden van de Spaanse ploeg vanuit huis volgden, in een interview met El País. ‘We moesten deze grens bereiken voordat men ons gelooft. Dat is wat me het meest boos maakt.’
Wereldvoetbalbond Fifa heeft Rubiales een schorsing van drie maanden opgelegd en het Spaanse Openbaar Ministerie heeft maandag besloten een vooronderzoek in te stellen. Toch vindt in Spanje lang niet iedereen Rubiales’ gedrag problematisch, om te beginnen met Rubiales zelf. Vrijdag bood hij in een toespraak voor de voetbalbond zijn excuses aan – maar toch ook niet. ‘Het was spontaan, wederzijds, euforisch, én met instemming’, zei hij in de toespraak.
Volgens Rubiales is een ‘heksenjacht’ op hem ontketend door ‘onwaarachtig feminisme’ en de media, met als doel een ‘sociale moord’ op hem en bondscoach Vilda. Zijn woorden kunnen rekenen op luid applaus van de zaal vol voetbalbonzen.
Verbazingwekkend is die steun niet, zegt sportjournalist Tronchoni, want de regionale bonden zijn afhankelijk van Rubiales. ‘Heb je een slechte band met de nationale voorzitter, dan krijg je minder geld.’
Bovendien, zegt Tronchoni, delen de voetbalbobo’s opvattingen met Rubiales. ‘In zijn speech zei Rubiales: hier binnen de bond zien we het probleem niet. Want in hun wereld – die vrijwel uitsluitend bestaat uit mannen die niet al te jong zijn – kan dit nog.’
Het demissionaire kabinet van het sociaal-democratische PSOE en het uiterst linkse, populistische Unidas Podemos schaart zich aan de zijde van de voetbalsters. Zet de bond Rubiales niet op straat, dan doet het kabinet dat, dreigde minister van Cultuur en Sport Miquel Iceta (PSOE).
Aan de andere kant van het spectrum staan reacties van conservatieve politici als Isabel Ayuso, de immens populaire regiopresident van Madrid. Ayuso bleef dagenlang stil, en toen haar reactie zondag toch kwam, koos ze voor een aanval op de pers: ‘Wat interessant dat de internationale pers druk schrijft over het ongepaste gedrag van Rubiales, maar niemand de boycot van de wielerronde door de Catalaanse onafhankelijkheidsbeweging veroordeelt. We leven in een complete manipulatie.’
De verhitte reacties tekenen de maatschappelijke tegenstellingen in Spanje wat betreft man-vrouwverhoudingen. Bijna een halve eeuw na het einde van de fascistische katholieke dictatuur van generaal Franco is het land koploper op het gebied van progressieve wetgeving. Spanje scoort steevast een plek in de toptien – slechts één punt achter Nederland – op de internationale ranglijst van acceptatie en wettelijke bescherming van lhbti’ers, en is sinds dit jaar het eerste Europese land waar menstruatieverlof wettelijk is vastgelegd. De feministische beweging is sterk, en onderwerpen als draagmoederschap, salariskloof en straatintimidatie belanden vrijwel wekelijks op de parlementaire agenda.
Tegelijkertijd kan en wil niet iedereen de razendsnelle verandering van sociale normen omarmen. Een grote groep veelal oudere, gelovige en koningsgezinde Spanjaarden is niet geneigd hun denkbeelden te veranderen, en vindt – net als Rubiales en de bond – dat links en feministisch Spanje te ver gaat.
Het maatschappelijke debat over de onderwerpen is fel, en dat geldt ook voor de zaak-Rubiales. Rubiales’ moeder sloot zich maandag op in een kerk in het Zuid-Spaanse Motril, om de veronderstelde heksenjacht tegen haar zoon met een hongerstaking tot stilstand te brengen.
Een echte nummer 10, een begenadigd dribbelaar, tweebenig, met een schot dat de ogen van menig voetballiefhebber doet glinsteren: dat is Jenni Hermoso. Maar wie de naam Hermoso hoort, zal in het vervolg vooral denken aan Rubiales.
‘Omdat een man zich niet kon gedragen tijdens een viering, wordt er nu niet gepraat over de voetbalsters en hun sportieve succes’, concludeert El País-journalist Tronchoni teleurgesteld. Toch trekt Tronchoni een positieve les uit de zaak-Rubiales. ‘Tien jaar geleden had geen haan gekraaid naar dit gedrag. Nu zijn er consequenties, dankzij de kracht van vrouwen en het feminisme. Ook Source: Volkskrant