Het vertrouwen in de politiek is de afgelopen jaren sterk afgenomen. Daarom doen wij een oproep aan alle politieke partijen die nu aan hun verkiezingsprogramma’s werken om hierin aan te geven hoe zij zullen omgaan met de Grondwet en grondrechten. Te zijner tijd moet dit ook in het regeerakkoord terugkomen. De Grondwet is het wettelijk plechtanker voor de burger. Onder meer de schandalen rond toeslagen, de gevolgen van de aardbevingen in Groningen, de opvang van asielkinderen en de openbaarheid van bestuur laten zien dat de politiek heeft gefaald.
Ook lijkt het wel of de Nederlandse wetgever (regering, Tweede en Eerste Kamer) zich er onvoldoende bewust van is dat politieke vraagstukken als het gebrek aan huisvesting, de toenemende armoede en de verslechtering van het onderwijs op gespannen voet staan met sociale grondrechten die in onze grondwet zijn opgenomen.
Over de auteurs
Gerdi Verbeet is oud-voorzitter van de Tweede Kamer. Tamar de Waal is universitair hoofddocent rechtsfilosofie en burgerschap aan de Amsterdam Law School. Dit is een ingezonden bijdrage, die niet noodzakelijkerwijs het standpunt van de Volkskrant reflecteert. Lees hier meer over ons beleid aangaande opiniestukken.
Eerdere bijdragen in deze discussie vindt u onder aan dit artikel.
De Nederlandse wetgever moet zijn taak om grondrechten te beschermen weer uiterst serieus gaan nemen. Grondrechten, zoals het recht op gelijke behandeling en vrijheid van meningsuiting, zijn vastgelegd in onze grondwet en in internationale mensenrechtenverdragen. In Nederland is 175 jaar geleden bewust gekozen voor een democratisch systeem waarbinnen de verantwoordelijkheid voor grondrechtenbescherming primair bij de wetgever ligt. Dit betekent dat de regering en Staten-Generaal dienen af te wegen of wetgeving grondwettelijk is en dat de rechter dat niet mag toetsen (artikel 120 Grondwet).
Nederlandse rechters kunnen wel aan internationaal recht toetsen, maar dat bood bijvoorbeeld binnen de toeslagenaffaire weinig bescherming. Veel andere landen, zoals Duitsland en de Verenigde Staten, hebben een ander systeem en kennen wel vormen van constitutionele toetsing door rechters. De gedachte achter het Nederlandse systeem is dat in de machtsverdeling tussen de staatsmachten, de verkozen wetgevende macht uiteindelijk het laatste woord moet hebben als het aankomt op de invulling van grondrechten (en niet de benoemde rechtsprekende macht). Dit maakt dat het binnen ons systeem bij uitstek van belang is dat de wetgever – regering én volksvertegenwoordiging – grondrechtenbescherming als een van zijn kerntaken ziet.
Afgelopen decennia is er veel misgegaan en daardoor heeft het vertrouwen in de overheid en de politiek een pijnlijk dieptepunt bereikt. Herstel van vertrouwen zou een speerpunt moeten zijn van de aankomende Tweede Kamerverkiezingen. De vraag hoe het komt dat (ook) de wetgevende macht steken heeft laten vallen bij het hooghouden van de democratische rechtsstaat verdient brede reflectie. De Eerste Kamer, die de uitdrukkelijke taak heeft de grondwettelijkheid van wetsvoorstellen te beoordelen, moet hiermee aan de slag, maar de Tweede Kamer, die wetsvoorstellen controleert, kan wijzigen en initiëren, net zo goed.
Sommige partijen nemen de vlucht naar voren door veranderingen in het systeem voor te stellen. Men denkt bijvoorbeeld over het mogelijk wijzigen van de Grondwet door constitutionele toetsing van wetgeving door rechters toe te gaan staan. Dit is een mooi voorstel dat het overwegen waard is, maar het wijzigen van de Grondwet duurt lang, en belangrijker, het is geen oplossing voor het probleem dat er bij de wetgever onvoldoende rechtsstatelijk besef is.
Zonder de onvoorwaardelijke inzet van de wetgever om grondrechten te beschermen kan een democratische rechtsstaat nooit goed functioneren. Dus ook niet als rechters op grondwettelijkheid mogen toetsen. Discussies over mogelijke institutionele wijzigingen mogen geen afleidingsmanoeuvres zijn. Volksvertegenwoordigers dienen om te beginnen bij zichzelf te rade te gaan, na alles wat er gebeurd is en nog steeds speelt.
Alle straks verkozen Tweede Kamerleden moeten volledig ervan doordrongen zijn dat zij een essentiële rol hebben bij het beschermen van grondrechten in Nederland. Deze vervroegde verkiezingen, na een politiek roerige periode, bieden een prachtige kans aan alle volksvertegenwoordigers om hun eed of belofte van trouw aan de Grondwet werkelijk waar te maken. Daarom roepen wij alle politieke partijen op om in hun partijprogramma’s in klare taal te beschrijven hoe zij deze verantwoordelijkheid gaan invullen en hoe zij zich gaan inzetten voor wetgeving die in lijn is met de Grondwet en grondrechten.
Wilt u reageren? Stuur dan een opiniebijdrage (max 700 woorden) naar opinie@volkskrant.nl of een brief (maximaal 200 woorden) naar brieven@volkskrant.nl
Om u deze content te kunnen laten zien, hebben wij uw toestemming nodig om cookies te plaatsen. Open uw cookie-instellingen om te kiezen welke cookies u wilt accepteren. Voor een optimale gebruikservaring van onze site selecteert u "Accepteer alles". U kunt ook alleen de sociale content aanzetten: vink hiervoor "Cookies accepteren van sociale media" aan.
U bent niet ingelogd
Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2023 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden